Είναι κακός ο ελεύθερος άνθρωπος;

Η εξοργιστική πράξη από την πλευρά αυτών που έσπρωξαν τον άνθρωπο από τον καταπέλτη και το θλιβερό γεγονός του θανάτου του άτυχου ανθρώπου, οι απαράδεκτες δηλώσεις του υπουργού Ναυτιλίας, ο  ρόλος των μονοπωλίων στην αγορά, η ανάγκη των εργαζόμενων σ’ αυτές να υπερθεματίζουν για το «καλό» των εταιρειών τους, η απουσία του κρατικού ελέγχου που έπρεπε ν’ ασκεί το Λιμενικό, η αφωνία της κυβέρνησης, οι κοινοτοπίες της αντιπολίτευσης σχολιάστηκαν αρκετά. Δεν σχολιάστηκε όμως το πώς έφτασαν οι σύγχρονες κοινωνίες – όχι μόνο η ελληνική – να μην υπολογίζουν την ανθρώπινη ζωή. Οχι βεβαίως πως στην εποχή των δυο ευρωπαϊκών ολοκληρωτισμών του 20ου αιώνα η ανθρώπινη ζωή είχε καμία αξία. Κάθε άλλο. Αλλά τότε ήταν οι κρατικές μηχανές που δεν την υπολόγιζαν, τώρα όμως είμαστε πολλοί εξ ημών που δεν την υπολογίζουμε. Τώρα η ζωή δεν υπολογίζεται από τους ίδιους τους ανθρώπους ως φυσικές μονάδες και όχι κρατικές οντότητες. Επανερχόμαστε σε κοινωνίες «λύκων εναντίον λύκων»; Ο Τόμας Χομπς υποστήριζε πως στη φυσική του κατάσταση ο άνθρωπος δεν στηρίζεται στη φρόνηση του λόγου και στη δέσμευση έναντι του νόμου. Κατάσταση όμως που δεν υπάρχει λόγος και νόμος είναι μια κατάσταση «πολέμου όλων κατά πάντων». Αυτός όμως ήταν ο προνεωτερικός άνθρωπος. Σ’ αυτή την κατάσταση υπήρχε απεριόριστη βία, μόνο που αυτή ήταν σαν αυτή των ζώων. Βία για την επιβίωση. Ο νεωτερικός άνθρωπος μέσω μιας διαδικασίας που ονομάστηκε «κοινωνική κοσμιότητα» (societe civilite) και η οποία σύμφωνα με τον Νόρμπερτ Ελίας αποτελεί την εξέλιξη της διαδικασίας εσωτερίκευσης των κανόνων σεβασμού στις διαπροσωπικες σχέσεις, οδήγησε στην υποχώρηση της ατομικής βίας. Ο μετανωτερικός όμως σύγχρονος άνθρωπος επιστρέφει στη βία του προνεωτερικού. Οταν μάλιστα έχει και ηγέτες  (Θάτσερ) που του λένε πως «δεν υπάρχουν κοινωνίες, μόνο άτομα», τότε δεν έχει και ηθικές αντιστάσεις στο κακό.

Φυσικά και δεν υπάρχει καμία ροπή του ανθρώπου προς το κακό. Φυσικά και δεν είναι κακή η αυτοτέλεια και η αυτονομία του ατόμου από αυθεντίες έξω από το ίδιο το άτομο, όπως δίδαξε ο Διαφωτισμός. Ο ατομισμός είναι προοδευτική αξία μέσα στις δημοκρατικές και ίσες κοινωνίες. Ο Καντ όμως προειδοποιούσε πως αν δεν υπάρχουν κατάλληλες συνθήκες κοινωνικής δικαιοσύνης, η ελευθερία της ατομικής βούλησης του νεωτερικού ανθρώπου τον οδηγεί στο κακό. Το κακό γι’ αυτόν, όπως κι για την κοινοτοπία του κακού της Αρεντ, συνίσταται στις κυρίαρχες ροπές του ανθρώπου να θέτει την ατομική ευδαιμονία του, όταν «δεν υπάρχουν κοινωνίες», πάνω από την ηθικότητά του. Τότε μήπως το κακό είναι η ελευθερία του ανθρώπου; Σε καμία περίπτωση. Το κακό είναι η χρήση αυτής της ελευθερίας με τέτοιο τρόπο που να μην ευνοεί το δημόσιο καλό. Το είχε πει υπέροχα ο Βολταίρος. Στην Πραγματεία περί Μεταφυσικής έγραφε πως καλό είναι ό,τι ωφελεί την κοινωνία και κακό ό,τι τη βλάπτει. Και στο Φιλοσοφικό Λεξικό έγραφε πως «δεν υπάρχει πραγματικό καλό για μας, εκτός απ’ αυτό που κάνει καλό στην κοινωνία». Η μετατροπή των κοινωνιών σ’ άτομα και όχι των ατόμων σε κοινωνίες οδηγεί σε φαινόμενα σαν αυτό που είδαμε στο λιμάνι του Πειραιά, στον ξυλοδαρμό δημοσιογράφων, αλλά και σ’ αυτούς που εξαιρούν τις ζωές των μεταναστών από τις ανθρώπινες ζωές. Αυτοί που «λύσσαξαν» πως δεν υπήρχε η μικρή Μαρία, ενώ εν τω μεταξύ υπάρχουν πολλές μικρές Μαρίες που χάνονται καθημερινά.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι δρ Κοινωνιολογίας, συγγραφέας