Μπροστά στα μάτια μας

Η «χειμερινή» περίοδος κλείνει όπως άρχισε, μέσα στο γκρίζο. Διεθνώς, η κυρίαρχη λέξη είναι «πραξικόπημα»: κατά του Πούτιν από την παραστρατιωτική ομάδα Βάγκνερ που ανέδειξε τη γύμνια του, κατά του κράτους δικαίου στο Ισραήλ, κατά της «γενικής τάξης πραγμάτων» στη Γαλλία, στρατιωτική επέμβαση στον Νίγηρα, επίσημη κατηγορία κατά του Τραμπ για προσπάθεια βίαιης ανατροπής του εκλογικού αποτελέσματος. Στα καθ’ ημάς, θα έλεγα «απάθεια»: εκλογές στον αυτόματο πιλότο, προαναγγελθείσες αλλά ακόμα πιο καταστροφικές πυρκαγιές, κακή αρχή μιας κυβέρνησης που θεωρεί – ίσως δικαιολογημένα, πάντως βλαπτικά για τη δημοκρατία – ότι δεν ελέγχεται από πουθενά. Πέρα από τα επιμέρους προφανή – την έκβαση του πολέμου στην Ουκρανία, τις υπαρκτές, έστω και περιορισμένες, πιθανότητες επιστροφής του Τραμπ στην εξουσία, την πολιτική ανασυγκρότηση, μάλλον προς το χειρότερο, της Ευρώπης μέσα από τις ευρωεκλογές – το γενικότερο που φαίνεται να διακυβεύεται είναι η ισορροπία στη μάχη μεταξύ αυταρχισμού, που με διάφορους τρόπους προωθεί τα πιόνια του παγκοσμίως (σκλήρυνση Κίνας και Ινδίας, άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη, καταστολή στην Αφρική, φτωχοποίηση στη Νότια Αμερική, ανάσχεση της φιλελευθεροποίησης στην Ασία) και της δημοκρατίας, που δείχνει ακόμα κάποιες αντοχές (Ισπανία, Βρετανία, σχετικό ξύπνημα της κοινωνίας των πολιτών).

Δεν θα πρέπει, ωστόσο, να κλείσουμε τα μάτια μπροστά σε αυτά που συμβαίνουν και σε ένα δεύτερο, πιο μακροσκοπικό, επίπεδο. Για την πολιτική, κοινωνική και ιδιωτική ζωή των πολιτών ενός «παγκόσμιου χωριού» που κυριολεκτικά καίγεται, κρίσιμη σημασία έχουν, πιστεύω, οι εξελίξεις – σε μεγάλο βαθμό προδιαγεγραμμένες αλλά άγνωστου ακόμα ρυθμού και επιπτώσεων – σε τρία μεγάλα μέτωπα: κλιματική αλλαγή, σχέση με την τεχνολογία, ανισότητες. Ολα όσα συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας, όλα όσα αναφέρθηκαν στον σύντομο απολογισμό του πρώτου μισού της χρονιάς – η απτή αλλαγή της θερμοκρασίας και η μάχη συμφερόντων γύρω από αυτήν, η υποχώρηση της δημοκρατίας και η απάθεια των κοινωνιών, η γεωπολιτική ανακατανομή και η διαιώνιση των κρίσεων – συνδέονται άμεσα, αν δεν απορρέουν, από αυτές τις τεκτονικές μετακινήσεις. Για τις οποίες – το ξαναλέω, γιατί φανερώνει συγχρόνως την οριακή κατάσταση και τον σπόρο της ελπίδας – η ανθρωπότητα δεν έχει το άλλοθι της άγνοιας. Οι φετινοί καύσωνες, η κατάσταση των ωκεανών, η ανατροπή της «κανονικότητας» αιώνων δείχνουν, μας λένε και μας ξαναλένε οι επιστήμονες, ότι η κλιματική αλλαγή επιταχύνεται, ότι προσεγγίζουμε πιο γρήγορα από ό,τι νομίζαμε το σημείο μη επιστροφής – κι όμως: στο Ευρωκοινοβούλιο η Δεξιά πολέμησε τον νόμο για τη βιοποικιλότητα κι ο βρετανός πρωθυπουργός ανήγγειλε επιστροφή στον άνθρακα. Οι «πατεράδες» της τεχνητής νοημοσύνης, αυτοί που κατέστησαν δυνατό το ποιοτικό άλμα της φετινής χρονιάς, προειδοποιούν για κινδύνους αυτονόμησης των μηχανών, ξεπεράσματος του μέτρου – όμως οι ίδιοι, και ολόκληρη η πολιτική και επιστημονική κοινότητα, παραδέχονται ότι δεν διαθέτουν κανένα αντίδοτο. 236 προσωπικότητες πρώτης γραμμής – οικονομολόγοι από τον Στίγκλιτς ως τον Πικετί, πολιτικοί επιστήμονες σαν το Ρόντρικ και τη Ματσουκάτο και πολλοί πρώην αρχηγοί κρατών – έστειλαν πριν από λίγες μέρες ανοιχτή επιστολή στον ΟΗΕ για την αύξηση των ανισοτήτων, για μη ικανοποίηση του στόχου «Βιώσιμης Ανάπτυξης» που είχε τεθεί το 2015, για αδυναμία ή αδιαφορία να δούμε και να μετρήσουμε σωστά – κι όμως συνεχίζουμε να κυνηγάμε, σχεδόν σε κάθε γωνιά της γης, μια «ανάπτυξη» που μεγεθύνει τις ανισότητες και υπονομεύει το περιβάλλον. Ωρα, περασμένη μάλιστα, να ανοίξουμε τα μάτια.