Από τη σοφία στην πληροφορία

Αύριο οι Ελληνες απανταχού της γης επιλέγουν ελεύθερα τους πολιτικούς τους εκπροσώπους. Εχοντας ζήσει, έστω και σε μικρή ηλικία, ανάλογες διαδικασίες μετά την Κατοχή έως περίπου το 1952, που στα ψηφοδέλτια των εκλογών βρέθηκαν και ονόματα πολιτών που είχαν μόλις γυρίσει από τις εξορίες. Μερικοί ακόμη εξόριστοι συμπολίτες είχαν συμπεριληφθεί από τα κόμματα, ώστε, αν εκλέγονταν, να υπήρχε πιθανότητα να βγουν από τις φυλακές και να ανακτήσουν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Είχα πατέρα φιλόλογο που ήταν εξόριστος στην Ικαρία και θείο, αδελφό της μητέρας μου, καπετάνιο του ΕΛΑΣ, φυλακισμένο. Το πολιτικό «αμάρτημα» του πατέρα μου ήταν πως στην Κατοχή, και με κίνδυνο να βρεθείς στο απόσπασμα, μετείχε σε οργάνωση που εξασφάλιζε στους αντάρτες που μάχονταν τους Γερμανούς, τους Ιταλούς και τους προδότες κυρίως τρόφιμα, τα οποία εξασφαλίζονταν με προσφορές πολιτών, γεωργών, ποιμένων, παντοπωλών, ραφτάδων, φαρμακοποιών, γιατρών. Τώρα, γιατί πολλοί απ’ αυτούς που πρόσφεραν για τους αντιστασιακούς πατριώτες βρέθηκαν, μετά την Απελευθέρωση, στις εξορίες, ας μη μας απασχολήσει σήμερα αυτό το θλιβερό, μοναδικό στην Ευρώπη, φαινόμενο. Ο πατέρας μου επανήλθε στις αίθουσες διδασκαλίας την εποχή της Κυβέρνησης του Πλαστήρα. Ο θείος μου αγρότης ήταν και αγρότης συνέχισε τον ειρηνικό του βίο.

Αύριο οι Ελληνες ψηφίζουν ελεύθερα, απρόσκοπτα, τους πολίτες που θα αναλάβουν τη νομοθετική και την κυβερνητική εξουσία, θα οργανώσουν το κράτος με νέες εξουσίες, σύμφωνες με τα νέα δεδομένα και τα νέα μέσα. Εζησα ως μαθητής του Δημοτικού δύσκολες μέρες στη μικρή, επαρχιακή ρουμελιώτικη κωμόπολη, γενέτειρα της μάνας μου, όπου υπηρέτησε στο Γυμνάσιο ο πατέρας μου. Τουλάχιστον τις μισές μέρες του σχολικού έτους δεν είχαμε μάθημα, γιατί έφταναν στην πύλη, πρώτα οι Ιταλοί, ύστερα οι Γερμανοί κατακτητές, ρήμαζαν τις αποθήκες με τα προϊόντα, λάδι, αλεύρι, λουκάνικα, παστά, βελέντζες, ραπτομηχανές, σίδερα σιδερώματος, μοτοσικλέτες και ποδήλατα. Τα περισσότερα πήγαιναν στους συνεργάτες προδότες Ελληνες που εμφανίζονταν κυρίως ως μεταφραστές και οδηγοί. Είχα θεία, γυναίκα του αδελφού της μάνας μου, δασκάλα αδιόριστη. Αυτή με μύησε, πριν πάω σχολείο, στην ανάγνωση, τη γραφή και την ιστορία. Είχε σπουδάσει πριν από τον πόλεμο στη Γερμανία, με υποτροφία, και γνώριζε έξοχα γερμανικά και γαλλικά. Μου είχε δωρίσει ένα μεγάλο χαρτοκιβώτιο, όπου μέσα εκεί υπήρχε ένας χάρτινος πίνακας και μικρά τετράγωνα χαρτονάκια με γράμματα της αλφαβήτου. Ηταν ένα χάρτινο τυπογραφείο. Εκεί έμαθα τα ελληνικά συλλαβή τη συλλαβή, πριν κυριαρχήσει η παιδαγωγική ανάγνωση που ισχύει και σήμερα, την οπτική σύλληψη της λέξης και την εμφάνιση του ήχου της, την ολιστική ανάγνωση, και αργότερα τη γνώση των φωνητικών στοιχείων που την απαρτίζουν.

Πόσο τυχερά είναι σήμερα τα παιδιά μας που έχουν στη διάθεσή τους μαγνητόφωνα, υπολογιστές, Διαδίκτυο, ραδιόφωνο, τηλεόραση και, βέβαια, ακαριαία πληροφόρηση για γεγονότα, εικόνες, τελετές, διαδικασίες, ακόμα και από μακρινές και εξωτικές χώρες. Είδα θέατρο για πρώτη φορά στα 12 μου χρόνια, έναν περιοδεύοντα θίασο στην επαρχία, εξαιτίας της αγάπης του πατέρα μου για το θέατρο. Παρά την απαγόρευση που υπήρχε για την παρακολούθηση, ακόμη και κινηματογραφικών ταινιών (εκτός αν οργανωνόταν μια μαζική, σχολική προσέλευση, κυρίως με φιλμ ιστορικά ή ντοκιμαντέρ), ο πατέρας μου με έπαιρνε μαζί του σε θεατρικές παραστάσεις, κυρίως ελληνικών έργων – Ξενόπουλο, Μελά, Ψαθά κ.ά.

Ετσι μόνο το βιβλίο ήταν μόνη μορφωτική δυνατότητα. Ο πατέρας μου είχε γενναία βιβλιοθήκη, κυρίως με τους ξένους και Ελληνες κλασικούς. Αν και σε κάποιους χαρακτηριζόταν ως αντιπαιδαγωγικό, ο πατέρας μου με έριξε στα βαθιά. Μετά το Δημοτικό, στα 12, διάβασα Ουγκώ, Πιραντέλλο, Τολστόι, Γκαίτε, Χάμσουν, Ο’ Νηλ, Καρκαβίτσα, Παπαδιαμάντη, Λιλίκα Νάκου, Μυρτιώτισσα και ποιητές, λυρικούς, επικούς, γνωμικούς. Στα 15 μου είχα γνωρίσει τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» του Παλαμά, τον Σικελιανό, τον Ουράνη, τον πρώιμο Ρίτσο, τον Αναγνωστάκη, αλλά και τα σονέτα του Μαβίλη και τις έξοχες σάτιρες του Βάρναλη.

Μη φανταστεί κανείς πως προσπαθώ να δημιουργήσω μια ξεχωριστή περίπτωση. Τουλάχιστον δέκα κοντινοί μου συμμαθητές και φίλοι είχαν τις ίδιες ευκαιρίες και συχνά ανταλλάσσαμε βιβλία. Μάλιστα, με έξι-επτά γονείς συμμαθητών μου ο πατέρας μου συνεννοείτο και αγόραζαν βιβλία για τα παιδιά τους, διαφορετικά, έτσι ώστε είχαμε στην παρέα, μετά τα Χριστούγεννα, μετά το Πάσχα, μετά τις θερινές διακοπές στη διάθεσή μας ο καθένας πάνω από είκοσι βιβλία που ανταλλάσσαμε. Κρατώ ακόμα στη βιβλιοθήκη μου εκείνα τα βιβλία που μας μύησαν στη μεγάλη λογοτεχνία όλων των εποχών και όλων των τεχνοτροπιών. Αλλά ήταν κι ο κινηματογράφος εκείνη την εποχή που είχε να μας δωρίσει και φιλμ του Ντε Σίκα, του Ορσον Γουέλς, του Φορντ, του Αϊζενστάιν, του Κλεμάν, του Μπέργκμαν, του Μπουνιουέλ, του Κουροσάβα.

Ζώντας ως τα πανεπιστημιακά χρόνια σε μια επαρχιακή πρωτεύουσα, η πληροφόρηση για τα μεγάλα πνευματικά γεγονότα, σε λογοτεχνία, εικαστικές τέχνες, μουσική, σινεμά εξαρτάτο από την ενημέρωση των βιβλιοπωλείων, των αιθουσαρχών, των γκαλερί και των μαέστρων, αν υπήρχε κι όπου υπήρχε ορχήστρα και αν γραφεία διοχέτευαν στην επαρχία σολίστ, πιανίστες, βιολιστές, κιθαρίστες, τραγουδιστές όπερας και σοβαρών λυρικών σελίδων. Αισθάνθηκα μεγάλη χαρά, όταν ένας από τους τρεις βιβλιοπώλες της πόλης μου μού ομολόγησε πως αγόραζε μόνο ένα βιβλίο, κυρίως Ελληνα πεζογράφου και ποιητή, τα οποία συνήθως επέστρεφε έπειτα από λίγα χρόνια. Οταν αγόρασα το μοναδικό βιβλίο και τρεις φίλοι μου παραπονέθηκαν πως δεν μπορούσαν να αγοράσουν ένα δικό τους αντίτυπο, ο βιβλιοπώλης άρχισε να ρωτά τους φιλομαθείς νέους της πόλης πόσοι ήθελαν και ποιο βιβλίο και έτσι παράγγελνε, έχοντας εξασφαλίσει την πώληση. Κάποιος από την παρέα είχε τη θεία φώτιση να διοργανώνει στην ταράτσα του σπιτιού του δημόσιες αναγνώσεις διαφόρων διάσημων συγγραφέων, κυρίως διηγηματογράφων, και μαζεύονταν δέκα και είκοσι νέοι να ακούσουν Πιραντέλλο, Στάινμπεκ, Τσέχωφ, Κοσμά Πολίτη, Τσίρκα, Κουμανταρέα.

Η διδασκαλική μου ιδιότητα πενήντα χρόνια με πλούτισε με εμπειρίες, και θετικές και αρνητικές. Υπήρξαν περίοδοι που μέσα στην τάξη χαιρόσουν τις απορίες και τις αναζητήσεις νέων για τη μεγάλη λογοτεχνική παράδοση, αλλά και τις νέες συγκομιδές, και άλλοτε βρισκόσουν μπροστά σε έναν τοίχο άρνησης, άγνοιας και περιφρόνησης για τη λογοτεχνία. Οσο περνούν τα χρόνια, δυστυχώς, το τοπίο σκοτεινιάζει. Εχουν οι νέοι στη διάθεσή τους πολλές πηγές πληροφόρησης (για τη γενιά μου είναι ζήλεια να μπορεί σήμερα ένας νέος να «κατεβάζει» στο δωμάτιό του όποιο βιβλίο επιθυμεί), αλλά έχω διαπιστώσει, και ως δάσκαλος και ως απλός βιβλιοφάγος, πως η ανάγνωση δεν είναι σήμερα πείνα και δίψα της νέας γενιάς. Από τη γνώση και τη μύηση προτιμάται η απλή πληροφορία. Για να αληθέψει το λεχθέν: «Είχαμε κάποτε τη σοφία και χαθήκαμε στις γνώσεις. Είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες»!