Γάμος στο περιθώριο

Μακράν η καλύτερη ταινία της εβδομάδας, η «Βαλέρια παντρεύεται» (Valeria Is Getting Married/Valeria Mithatenet, Ισραήλ/Ουκρανία, 2022) έχει κάτι να πει για τη θέση της γυναίκας σε ένα αυστηρά ανδροκρατούμενο, πατριαρχικό περιβάλλον, όπως αυτό που βλέπουμε στην ιστορία, η οποία βέβαια είναι ειπωμένη από τη ματιά μιας γυναίκας, της Μιχάλ Βίνικ (η Βίνικ διδάσκει σενάριο στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ). Καθετί που βλέπουμε σε αυτό το μινιμαλιστικό αλλά εξαιρετικά ουσιαστικό φιλμ δωματίου (που οφείλω να ομολογήσω ότι κάπου μου θύμισε αμυδρά Ινγκμαρ Μπέργκμαν στα πολύ καλά του) στηρίζεται στο χτίσιμο των τεσσάρων βασικών ηρώων. Με σταθερότητα, συνέπεια και ύφανση μεστών διαλόγων, η Βίνικ παρακολουθεί τα δρώμενα σε ένα μεσοαστικό σπίτι του Τελ Αβίβ, όπου η Βαλέρια (Ντάσα Τβορόνοβιτς), η μικρότερη αδελφή της συζύγου του «άρχοντα» του σπιτιού (Λένα Φράιφελντ, Γιάακοβ Ζάντα – Ντάνιελ), έχει έρθει από την Ουκρανία προκειμένου να παντρευτεί έναν άγνωστό της Ισραηλινό (Αβραάμ Σαλόμ – Λέβι). Από τα πρώτα κιόλας λεπτά στο νέο της «σπίτι», όταν θα ζητήσει να καπνίσει και δεν θα της επιτραπεί από τον άνδρα της αδελφής της, η Βαλέρια θα νιώσει ότι βρίσκεται σε ένα περιβάλλον που δεν της ταιριάζει. Ομως, σε αντίθεση με την αδελφή της, είναι πιτσιρίκα ακόμα, άγουρη στο να χειριστεί διπλωματικά τις καταστάσεις και να ξεφύγει από τις παγίδες που βρίσκονται μπροστά της. Μπορεί μεν να μη μιλάει πολύ και να δείχνει ότι συμφωνεί, όμως το ότι έχει αμφιβολίες και φοβάται φαίνεται (η Τβορόνοβιτς την υποδύεται υποδειγματικά). Αντιθέτως, ο σύζυγος της μεγάλης ουκρανής αδελφής ξέρει πολύ καλά τη θέση του και τη χειρίζεται αναλόγως και χωρίς προσχήματα. Αντιμετωπίζει τη μικρή σαν δούλα του, όπως εξάλλου και τη γυναίκα του, όσο και αν δείχνει ότι τη λατρεύει (τη λατρεύει ως κτήμα του). Χωρίς να είναι βίαιος αφήνει να εννοηθεί πως ή θα γίνει το δικό του (σε όλα) ή τίποτα. Η Βίνικ χειρίζεται με θαυμαστό τρόπο τις εντάσεις που αναπόφευκτα θα δημιουργηθούν όταν το τέταρτο πρόσωπο της ιστορίας, ο υποψήφιος γαμπρός, μπαίνει στο παιχνίδι. Εισχωρεί βαθιά μέσα στην ψυχολογία των ηρώων και δημιουργεί μια τόσο αποπνικτική ατμόσφαιρα, που τελικά σε ελκύει στο να παρακολουθήσεις με αγωνία την εξέλιξη για να δεις πού θα καταλήξει αυτή η έκρυθμη κατάσταση. Και το σημαντικότερο. Οσο συζητήσιμο είναι το αν η Βαλέρια με την επανάστασή της ανοίγει μια πόρτα προς την ελευθερία της, το γεγονός ότι τελικά αυτή η επανάσταση γίνεται δηλώνει πολλά.

Το παιχνίδι της μίμησης
Μέσα στον κατακλυσμό των αστυνομικών σειρών που εδώ και χρόνια παγκοσμίως ξεφυτρώνουν ασταμάτητα στην τηλεόραση και τις ψηφιακές πλατφόρμες, τι διαφορετικό μπορεί να πει μια ελληνική ταινία ανάλογου περιεχομένου ονόματι «Saison morte» (δηλαδή «Νεκρή σεζόν») στην οποία ένα νησί του Αιγαίου (συγκεκριμένα η Μήλος) θα γίνει αρένα αποτρόπαιων δολοφονιών πονοκεφαλιάζοντας τις Αρχές; Οφείλω να πω ότι παρά τα προβλήματά της στον ήχο (και δεν νομίζω ότι ούτε η ακοή μου έφταιγε ούτε τα ηχεία της αίθουσας στην οποία την είδα), η ταινία του Θανάση Τότσικα είναι ελκυστικά φτιαγμένη, προσεκτικά φωτισμένη (Θοδωρής Μιχόπουλος) και με γρήγορο μοντάζ (Λάμπης Χαραλαμπίδης), όπως το είδος απαιτεί. Οι ηθοποιοί παίζουν ανεκτά (πόσω μάλλον αν συγκρίνεις αυτές τις ερμηνείες τους με εκείνες άλλων ελληνικών «αστυνομικών» ταινιών που έχουμε δει στο παρελθόν και έχουμε πραγματικά φρικάρει) και ως ενός σημείου το στόρι σε κρατά πάντα στο επίπεδο ενός κλασικού «who done it», όπου ο δολοφόνος αποκαλύπτεται στο τέλος. Αλλά την ίδια ώρα, όσο και αν προσπαθήσεις, όσο καλές προθέσεις κι αν έχεις, πολύ δύσκολα μπορείς να δεχτείς αυτά που βλέπεις ενταγμένα έτσι όπως παρουσιάζονται στην ελληνική πραγματικότητα. Νιώθεις, με άλλα λόγια, ότι πολλά στοιχεία της ταινίας «πατούν» σε κάτι ξένο, κάτι όχι δικό μας – από τον σιωπηλό μπάτσο με το τραυματισμένο παρελθόν του Δημήτρη Λάλου μέχρι τον ειδικό αστυνομικό (με 300 IQ τουλάχιστον) απεσταλμένο στο νησί προκειμένου να ξεδιαλύνει το μυστήριο των φόνων και που υποδύεται ο Αλέξανδρος Λογοθέτης, παραπέμποντας στα σαΐνια του FBI που σε τόσες και τόσες αμερικανικές σειρές και ταινίες αναλαμβάνουν δράση κάνοντας τους έξυπνους. Είναι πάντως μάλλον στενόχωρο το θέμα της μίμησης στον ελληνικό κινηματογράφο. Στη δεκαετία του 1980 πολλοί έλληνες σκηνοθέτες προσπαθούσαν να μιμηθούν το ύφος του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Στη δεκαετία του 2000 πολλοί μιμούνταν άθλια τη σεξοκωμωδία που έκανε το «Safe Sex» ταινία-χρυσάφι. Στη δεκαετία του 2010 ήρθε η απροκάλυπτη μίμηση του σινεμά του Γιώργου Λάνθιμου. Και στη δεκαετία του 2020 οι σειρές τύπου CSI δίνουν κι αυτές τροφή για μια φτωχή απομίμηση α λα ελληνικά.

Ταινία-τούρτα
Επιστροφή (όχι ότι μας είχε λείψει κιόλας) στον κόσμο της Marvel Comics και των περιπετειών των Φυλάκων του Γαλαξία με τους «Φύλακες του Γαλαξία 3» (Guardians of the Galaxy Vol. 3, ΗΠΑ, 2023) του Τζέιμς Γκαν, σκηνοθέτη και των δυο προηγούμενων. Nέον φωτισμοί, παρδαλά ντεκόρ, παντός είδους κομμώσεις (ως και μοχόκ), ψυχεδελικά κοστούμια, μακιγιάζ που «βγάζει» μάτι (οι ανθρώπινες μορφές ξεχωρίζουν σαν τη μύγα μέσα στο γάλα) αλλά και μια τρυφερότητα προς τα ζώα είναι τα χαρακτηριστικά μιας ταινίας-τούρτα, από την οποία, άπαξ και δεν είσαι μυημένος, δεν βγάζεις και πολύ νόημα, πέρα από του «σκελετού» της ιστορίας: ο κακός της υπόθεσης (μαύρος, παρακαλώ, ο Τσουκγούντι Ιγούτζι) δεν θέλει να γίνει, λέει, ο κυρίαρχος του κόσμου, αλλά εκείνος που θα τον τελειοποιήσει. Οχι Γιάννης, Γιαννάκης. Πού και πού γελάς με κάποιες ατάκες «φιλοσοφίας» του τύπου «μην είσαι όπως είσαι αλλά όπως θα έπρεπε να είσαι» και ενίοτε μπορώ να πω ότι ένιωθα ότι βρισκόμουν σε περιβάλλον ταινίας βασισμένης σε μυθιστόρημα του Φίλιπ Κ. Ντικ, την «Ολική επαναφορά» για παράδειγμα. Αλλά δεν κράτησε πολύ αυτό το συναίσθημα. Επίσης, οι «Φύλακες του Γαλαξία 3» έχουν διάρκεια 150 περίπου λεπτά, αλλά σου δίνουν την αίσθηση ότι θα μπορούσαν να διαρκούν 5 λεπτά ή 5 ώρες, δεν έχει καμία απολύτως σημασία. Ενα στοιχείο που πραγματικά συγκράτησα πάντως είναι η έξυπνη χρήση κλασικών κομματιών της ροκ (π.χ. το «Since You Been Gone» των Rainbow), κάτι που ο Γκαν κάνει πάντα πολύ καλά (παίζουν οι Κρις Πρατ, Ζόε Σαλντάνα, Ντέιβ Μπαουτίστα και Σιλβέστερ Σταλόνε, ενώ τις φωνές τους δίνουν οι Μπράντλεϊ Κούπερ και Βιν Ντίζελ).

Επίσης στις αίθουσες
«Εμμονες ώρες στον τόπο της πραγματικότητας» (Ελλάδα, 2022) της Ρέας Βαλντέν. Η ιέρεια, ίσως, του πειραματικού ελληνικού κινηματογράφου, η Αντουανέτα Αγγελίδη («Ωρες», «Τόπος» κ.ά.), σε έναν μονόλογο ποταμό, μια προσωπική εξομολόγηση σημαντικών ή ασήμαντων στιγμών της ζωής της μπροστά στον φακό της κόρης της Ρέας Βαλντέν, που την κινηματογραφεί ασπρόμαυρη και έγχρωμη ενσωματώνοντας υλικό από την ιστορία της πρώτης. Για όσους ενδιαφέρονται για την Αγγελίδη, ίσως το απόλυτο φιλμ που θα μπορούσε να υπάρξει για αυτήν. Αλλά ακόμα και για εκείνους που δεν ενδιαφέρονται για την προσωπικότητα αυτής της σκηνοθέτριας, μια μελέτη πάνω στη δύναμη, το σθένος, την εξυπνάδα και το πείσμα μιας γνήσιας φεμινίστριας, την οποία δεν μπορείς παρά να σεβαστείς για τον τρόπο που επέλεξε να ζήσει τη ζωή της, ακόμα και αν η καλλιτεχνική της προσφορά δεν ανήκει στις άμεσες προτεραιότητές σου (οι προβολές θα ακολουθούνται από εισηγήσεις και συζήτηση με το κοινό, με συμμετοχή των Αγγελίδη, Βαλντέν. Θα μιλήσουν ο Σάββας Μιχαήλ, συγγραφέας, την Παρασκευή 5/5, η Αθηνά Αθανασίου, καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, κοσμήτορας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών, Πάντειο Πανεπιστήμιο, το Σάββατο 6/5, ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ιστορικός και κριτικός τέχνης, την Κυριακή 7/5, η Εύα Στεφανή, σκηνοθέτρια και καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών, τη Δευτέρα 8/5 και ο Fil Ιερόπουλος, σκηνοθέτης, καλλιτέχνης, ερευνητής, την Τρίτη 9/5).

Στο νορβηγικό κινούμενο σχέδιο «Απλώς υπέροχη» (Just Super, 2022) ένα αδέξιο κοριτσάκι θέλει να ακολουθήσει τα βήματα του σούπερ ήρωα πατέρα του που μεταμφιεσμένος σε Σούπερ Λιοντάρι δίνει τις λύσεις σε δύσκολα προβλήματα της πόλης τους. Γκάφες και ηρωισμοί συνθέτουν ένα ευπρόσωπο σκανδιναβικό animation το οποίο αντιγράφει κατά γράμμα τα αντίστοιχα αμερικανικά, απευθυνόμενο αποκλειστικά στα παιδιά. Σκηνοθεσία: Ράσμους Α. Σίβερτσεν.

Επανέκδοση
«Ταξίδι στα Κύθηρα» (Ελλάδα/Δ. Γερμανία/Αγγλία/Ιταλία, 1984). Η έκτη μεγάλου μήκους ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου, όπως σχεδόν όλες του, διερευνά τις πολιτικές των ταυτοτήτων – κοινωνικών, ταξικών, ιδεολογικών, εθνικών – αλλά και τους τρόπους διαρκούς αναδιαμόρφωσής τους μέσα από την εμπειρία της μετακίνησης και του ταξιδιού· είτε αυτό είναι πραγματικό είτε συμβολικό ή και τα δύο. Ομως ο Αγγελόπουλος ήταν ένας σκηνοθέτης που αναζητούσε το παρελθόν στις ταινίες του, όχι μόνο θεματικά αλλά και στους ηθοποιούς του (έστω και αν η κινηματογράφησή τους παρέπεμπε περισσότερο σε σύμβολα παρά σε ανθρώπους). Δύο θρύλοι του κλασικού ελληνικού κινηματογράφου περασμένων μεγαλείων, ο Μάνος Κατράκης και ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, είναι οι βασικοί ηθοποιοί αυτής της ταινίας· ο πρώτος κομμουνιστής που επιστρέφει στην Ελλάδα ύστερα από 32 χρόνια στη Σοβιετική Ενωση, ο δεύτερος αμετακίνητος δεξιός που έχει παραμείνει στον τόπο του. Και οι δύο αμετανόητοι. Και οι δυο ένας λόγος παραπάνω για να δει κανείς και πάλι στην αίθουσα αυτή τη θαυμάσια, μελαγχολική ταινία με την υπέροχη μουσική της Ελένης Καραΐνδρου (η καλύτερη δουλειά της σε ταινία του Αγγελόπουλου), στην οποία παίζει επίσης η Μαίρη Χρονοπούλου (άλλη μια δόξα του εμπορικού ελληνικού κινηματογράφου περασμένων εποχών) καθώς επίσης και ο Αθηνόδωρος Προύσαλης (η μορφή του οποίου έχει δώσει το «παρών» σε αρκετές ταινίες του σκηνοθέτη).