Πέραν του συνδικαλισμού

Χωρίς να έχω κάποια πρόθεση να εμπλακώ στα συνδικαλιστικά προβλήματα που έχουν αναφυεί στον χώρο του θεάτρου, θα ήθελα να καταθέσω την προσωπική μου εμπλοκή ως μεταφραστής στα θέματα της υποκριτικής και της σπουδής της. Είχα τη μεγάλη ευτυχία να δω παιγμένες από μεγάλους ηθοποιούς και τραγωδίες και κωμωδίες του αρχαίου θεάτρου. Ευτύχησα να ακούσω τις μεταφράσεις μου από την Παπαθανασίου, τη Βαλάκου, τη Συνοδινού, τη Χατζηαργύρη, τον Φυσσούν, τον Παπαμιχαήλ, την Καρέζη, τον Καζάκο, για να μείνω στους απόντες πλέον από τα αμφιθέατρα. Οσον αφορά στην αρχαία κωμωδία και τον Αριστοφάνη η τύχη με ευλόγησε να ακούσω τον λόγο μου, μεταξύ άλλων απόντων, κυρίως, από τον Ντίνο Ηλιόπουλο, τον Σωτήρη Μουστάκα, τον Στάθη Ψάλτη, τον Βασίλη Τσιβιλίκα και, φυσικά, τον αξέχαστο φίλο και συνοδοιπόρο Θύμιο Καρακατσάνη.

Ευτυχώς η ζωή και η εποχή της νεότητάς μου με είχαν ευλογήσει να έχω απολαύσει μεγάλους θεατρίνους στη σκηνή. Ευτύχησα, ακόμα, να δω, λίγο πριν αποδημήσει για τις αιώνιες κουίντες, τον Αιμίλιο Βεάκη. Είχα εκστασιαστεί, όταν ο θεατρόφιλος πατέρας μου με οδήγησε να θαυμάσω τον μεγάλο Αργυρόπουλο σε ένα θεότρελο πανηγύρι αυτοσχεδιασμού, σε μια ανόητη κατά τα άλλα φάρσα. Είδα τον Λογοθετίδη, τον Αβδή, μεγάλο μίμο, και βέβαια την Κυβέλη, την Κοτοπούλη, την Κατερίνα (Ανδρεάδη), τη μείζονα ηθοποιό Βάσω Μανωλίδου και όλη την εξαίσια πινακοθήκη τύπων και χαρακτήρων της αθηναϊκής επιθεώρησης (από τον Αυλωνίτη ως τη Βλαχοπούλου).

Χωρίς αυτή την περιπέτεια, που την οφείλω στον μανικό για θέατρο φιλόλογο πατέρα μου, δεν θα τολμούσα να αναλάβω τη στήλη της θεατρικής κριτικής στο «ΒΗΜΑ», ύστερα, μάλιστα, από σύσταση του Αγγελου Τερζάκη. Αριστούχος μαθητής του Ροντήρη, όταν ο δάσκαλος, αποδιωγμένος από το Εθνικό Θέατρο, ίδρυσε μια δραματική σχολή σε ένα δυάρι ιδιοκτησίας του στα Ιλίσια, μου έκανε την τιμή να διδάξω Δραματολογία και Ιστορία Θεάτρου. Εκτός από τη χορογράφο Λουκία Σακελλαρίου, μόνιμη συνεργάτιδα του Ροντήρη, τον πιανίστα και συνθέτη Κώστα Κυδωνιάτη, έναν από τους σημαντικότερους μουσικούς της Εθνικής Σχολής Μουσικής, ο Ροντήρης δίδασκε, κυρίως, τραγωδία και Σαίξπηρ και το άλλο παγκόσμιο δραματολόγιο ο Τερζάκης που τότε πληροφορήθηκα πως πάντα, χωρίς ανταπόκριση, επιθυμούσε να διδάξει υποκριτική, παράλληλα με τη δραματολογία.

Χωρίς αυτά τα εφόδια, τη διδακτική εμπειρία, τους μεγάλους δασκάλους που η τύχη μου τους έφερε συνεργάτες, εγώ τουλάχιστον δεν θα δεχόμουν τη θέση του θεατρικού κριτικού που μου πρότεινε μια εφημερίδα, όπως το «ΒΗΜΑ», που στην ιστορία της είχε ως κριτικούς θεάτρου, κατά καιρούς, τον Φώτο Πολίτη, τον Σπύρο Μελά, τον Βασίλη Ρώτα και τον Αγγελο Τερζάκη. Ολοι οι χρηματίσαντες κριτικοί υπήρξαν συγχρόνως και μεταφραστές και συγγραφείς θεατρικών έργων. Τώρα που έχω μεταφράσει σχεδόν όλο τον Αισχύλο, τις περισσότερες τραγωδίες του Σοφοκλή, τα περισσότερα σημαντικά έργα του Ευριπίδη, αλλά και του Αριστοφάνη, αντιλαμβάνομαι τι μεγάλα εφόδια είναι για τον κριτικό θεάτρου η γνώση των μυστικών της θεατρικής δομής, γλώσσας, πινακοθήκης χαρακτήρων και των ιδεών, των ηθών, των προκαταλήψεων, των αποκλεισμών και των εμμονών κάθε εποχής. Αν ρίξει κανείς έστω και γρήγορη ματιά στην εποχή που γράφεται η «Αντιγόνη» από τον Σοφοκλή και συνάμα συγκεντρώσει λογοτεχνικά τεκμήρια ιστορικά, ρητορικά, νομοθετικά της ίδιας εποχής, θα εκπλαγεί, διαπιστώνοντας πως αρχαίος αθηναίος θεατής, και κυρίως ακροατής, άκουγε και απολάμβανε σε μια εβδομάδα έναν λόγο του Ισοκράτη, μια σωκρατική δημόσια διάλεξη, ενώ, συγχρόνως, διάβαζε έναν νόμο, είτε του ποινικού δικαίου, είτε μιας συνθήκης ειρήνης με τους Πέρσες, είτε με θέματα οικογενειακά και κληρονομικού δικαίου.

Η γλωσσική, κυρίως υφολογική, αλλά πραγματολογική διάσταση μεταξύ του τραγικού λόγου και δικανικού και νομοθετικού είναι κολοσσιαία. Δεν είναι καλύτερα ή ευκολότερα σήμερα τα πράγματα. Ανάμεσα σε ένα ποίημα του Σικελιανού, ένα λόγο του Γεωργίου Παπανδρέου στη Βουλή, ένα άρθρο του Φώτου Πολίτη και μια ανταπόκριση σε εφημερίδα του Σπύρου Μελά από το βαλκανικό μέτωπο, οι διαφορές, όχι μόνο στο ύφος, αλλά και στο υλικό και στα πράγματα, νομικά, κοινωνικά, επιστημονικά, αγροτικά, εργατικά, συνδικαλιστικά είναι χαώδεις. Εξάλλου αυτά είναι τα απαιτούμενα προσόντα ενός πολιτικά ενήμερου πολίτη, αν μπορεί να ενημερώνεται για την πορεία των πραγμάτων και των ιδεών στην εποχή του, αν μπορεί να κατανοεί όλες τις «γλώσσες» που εκφράζουν τους προβληματισμούς και τις κατακτήσεις των επιστημών, των τεχνών και των εργαλείων της εποχής του.

Επιστρέφω στα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει και να λύσει ένας μεταφραστής του Αισχύλου ή του Αριστοφάνη. Δεν συζητώ το αυτονόητο, ότι πρέπει απαραίτητα να γνωρίζει αρχαία ελληνικά και δεν εννοώ γραμματική και σύνταξη και σίγουρα ετυμολογία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Αναφέρομαι, βέβαια, στους μεταφραστές που μεταφράζουν από το αρχαίο κείμενο, διότι, δυστυχώς, υπάρχουν και εκείνοι που «μεταφράζουν», απλώς μεταφράζοντας έγκυρες μεταφράσεις από το πρωτότυπο!

Η διεθνής αρχαιοελληνική φιλολογία μας έχει εφοδιάσει με έξοχα βοηθήματα, αν θέλουμε και μπορούμε να καταφύγουμε σε αυτά. Υπάρχει το Λεξικό του Αισχύλου και το Λεξικό του Αριστοφάνη. Οι δύο αυτοί μεγαλοφυείς ποιητές ήταν Αθηναίοι και για κάποια χρόνια σύγχρονοι. Γράφουν και παίζονται, ενώ ένας αληθινός Αθηναίος μπορούσε να έχει σπίτι του ένα χειρόγραφο της «Ιστορίας» του Ηροδότου και ένα χειρόγραφο του φιλοσοφικού κειμένου του Ηράκλειτου. Δεν είναι διαφορετικά τα πράγματα σήμερα. Υπάρχουν στη διάθεση του καθενός φιλοσοφικά, κοινωνιολογικά, νομικά, οικονομικά, ιατρικά, διπλωματικά, μαθηματικά βιβλία, όποιου ειδικού ή διψασμένου.

Η διαφορά με την αρχαία Αθήνα είναι ότι οι δημιουργοί απευθύνονταν στην πόλη και όχι σε ειδικότητες και ειδικούς. Ενας νόμος γραφόταν σε πλάκες και ήταν στη διάθεση κάθε πολίτη. Ρήτορες, είτε στα νομοθετικά έδρανα απευθύνονταν, είτε στα δικαστήρια, είτε στις τελετές, θρησκευτικές ή επετειακές, είχαν δυνάμει το ίδιο κοινό, τους ίδιους πολίτες. Κι αυτό, διότι η πόλη ήταν ένας ελεύθερος χώρος ανταλλαγής απόψεων, διαφωνιών, αντεγκλήσεων όσων είχαν λάβει τη στοιχειώδη εκπαίδευση από ιδιώτες δασκάλους, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση των γονέων τους.

Την Απολογία του Σωκράτη μπορούσε να την παρακολουθήσει και να την ακούσει ο καθένας, ακόμα και ο ξένος παρεπίδημος στην Αθήνα. Μας εκπλήσσει να διαβάζουμε πως ο καταδικασμένος σε θάνατο Σωκράτης μπορούσε να δέχεται στο δεσμωτήριο και να συνομιλεί με τους φίλους του για τα ίδια θέματα που είχε καταδικαστεί!

Οι τόσοι αιώνες που μας χωρίζουν πρόσθεσαν στη γνώση νέες εμπειρίες, νέες ύλες, νέα φαινόμενα, νέες μορφές, νέες χρήσεις, νέα άποψη για την ηθική, για τον Θεό, για τον λόγο ύπαρξης του ανθρώπου. Πώς, χωρίς εφόδια, ευρεία εποπτεία πάνω στη γνώση αιώνων, χωρίς ανοιχτή άποψη σε κάθε αιφνιδιασμό νέων ιδεών και νέων μορφών, θα έχει κανείς το θράσος να κρίνει και να αξιολογήσει το πεπραγμένο, είτε σε θεσμούς είτε σε δημιουργίες είτε σε ιδέες;

Αλήθεια, πώς θα αντιδρούσε ο Αριστοτέλης, αν διάβαζε το μανιφέστο του υπερρεαλισμού; Και πώς θα σχολίαζε ένας ζωγράφος αττικού αγγείου την «Γκερνίκα» του Πικάσο; Και πώς θα αντιδρούσε ο Ικτίνος, αν αντίκριζε τον Πύργο του Αϊφελ ή τον ουρανοξύστη του Τραμπ στη Νέα Υόρκη; Και πώς θα χαρακτήριζε την υποκριτική του Λόρενς Ολιβιέ στον «Αμλετ», αν τον έβλεπε ο Σαίξπηρ; Ανεξάρτητα από την όποια γνώμη του, θα ήταν περήφανος που το έργο του παιζόταν ύστερα από 400 χρόνια.