Οι τρεις (συμβολικές) ταφές του Κωνσταντίνου

Ο θάνατος του τέως αλλά και έκπτωτου βασιλιά Κωνσταντίνου σηματοδοτεί ένα συμβολικό τέλος στον θεσμό της μοναρχίας που θεσμικά είχε τελειώσει με το δημοψήφισμα του 1974, αφού και με την «αποδυναστικοποίηση» των απογόνων του οι οποίοι ιδιωτεύουν κλείνει οριστικά ο κύκλος της εν Ελλάδι μοναρχίας. Τελείως ιδιότυπα τη μοναρχία την απέπεμψε η Δεξιά και κυρίως η πολιτική βούληση του Καραμανλή, ο οποίος είχε διαπιστώσει την προβληματική συνύπαρξη πολιτικού συστήματος και παλατιού από τη δεκαετία του ’50, αλλά και η απώλεια στήριξης του βασικού της πυλώνα, του στρατεύματος. Το πραξικόπημα του 1967 πριν καταστεί εθνικό ήταν εσωτερικό, ο Κωνσταντίνος είχε απολέσει τους πυλώνες στήριξης της μοναρχίας, ήταν η πρώτη ταφή της μοναρχίας και του Κωνσταντίνου. Το 1974 ήταν η πιο θεσμική ταφή μέσα από το δημοψήφισμα, η δεύτερη. Η τρίτη ταφή έφτασε με τον βιολογικό θάνατό του.

Πλέον μπορεί να ανοίξει και μια μεγάλη κουβέντα για την ιστορία της ίδιας της μοναρχίας στην Ελλάδα και του τρόπου λειτουργίας της. Η μοναρχία στην Ελλάδα δεν είχε ιδιαίτερο νόημα μετά το 1821. Εξυπηρέτησε όμως δύο παράγοντες, τη θέσμιση του ξένου παράγοντα στο εσωτερικό της χώρας, ο οποίος και την επέβαλε ώστε να μπορεί να διαπραγματευτεί μαζί της στο διπλωματικό τραπέζι, και την ταύτισή της στο υποσυνείδητο του λαού με το βασικό ιδεολόγημα διακίνησης του Ελληνισμού για έναν αιώνα περίπου: τη Μεγάλη Ιδέα.

Ο Oθωνας αποπέμφθηκε γιατί δεν έκανε τίποτα για την εθνική ολοκλήρωση. Ο Γεώργιος Α’ θεωρήθηκε ο πιο πετυχημένος μονάρχης αφού έφερε τα Ιόνια Νησιά και τη Θεσσαλία χωρίς να πέσει τουφεκιά. Ο Κωνσταντίνος Α’ στάθηκε με γενναιότητα στο μέτωπο των Βαλκανικών, αν και χρεώνεται τη μετέπειτα ρήξη που οδήγησε στην αρχή του τέλους της μοναρχίας, ο Γεώργιος Β’ πήρε τη σωστή απόφαση στον Β’ Παγκόσμιο και ο Παύλος υπήρξε ο τελευταίος μονάρχης που ενσωμάτωσε ελληνικό έδαφος, τα Δωδεκάνησα.

Ο Κωνσταντίνος, τέλος, ανέλαβε καθήκοντα σε μια ιδιαίτερα νεαρή ηλικία, ανώριμος εκπαιδευτικά και πολιτικά, θύμα κακών συμβούλων, απέναντι σε πολιτικά διαμετρήματα όπως ο Καραμανλής ή ο Παπανδρέου στάθηκε τελικά μοιραίος για τη δημοκρατία, την Κύπρο, αλλά ίσως άθελά του προκάλεσε ένα μεγάλο σοκ στην Ελληνική Δημοκρατία που λειτούργησε διαφορετικά από το 1974 και μετά.

Με το τέλος του Κωνσταντίνου, χρυσού ολυμπιονίκη ιστιοπλοΐας το 1960, ίσως η σημαντικότερη επιτυχία του, ο θεσμός της βασιλείας στην Ελλάδα αποδείχθηκε εξαιρετικά ασταθής. Εξι δημοψηφίσματα μετράμε για το Δυναστικό σε μισό αιώνα (1920-1974). Δύο σοβαρές συνταγματικές κρίσεις που κατέληξαν σε εκτροπές. Και έμμεση σύμπραξη ή συναίνεση σε δύο πραξικοπήματα. Οι έλληνες βασιλείς, παρότι θαύμασαν τη βρετανική μοναρχία, πολιτεύθηκαν με γερμανικά – επεμβατικά ήθη. Γι’ αυτό και ο βασιλικός θεσμός, επείσακτος και ξένος στην ελλαδική πραγματικότητα, αποβλήθηκε τελικά. Η ελληνική κυβέρνηση, διατηρώντας την τομή του ’74 στο ανώτερο θεσμικό και συμβολικό επίπεδο, αποφάσισε – και ορθά – να μην προχωρήσει σε δημόσια δαπάνη της κηδείας ούτε στην απόδοση τιμών επιπέδου πρώην αρχηγού κράτους αλλά να διασφαλίσει το πλαίσιο κηδείας και ταφής που επιθυμεί η οικογένεια. Η τρίτη ταφή μοιάζει να είναι και η οριστική.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι δρ Μεσογειακών και Ανατολικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου