Μήπως τα ζάρια παίζουν με τον Θεό;

Το κείμενο που παρέδωσε ο Χιλιανός Μπενχαμίν Λαμπατούτ (1980) στον ισπανικό εκδοτικό οίκο Anagrama και κυκλοφόρησε το 2020 είχε τον τίτλο «Un verdor terrible»: «Ενα τρομερό πρασίνισμα» του κήπου του κόσμου που στο τέλος του υποκύπτει στην υπεραφθονία μέσω μιας τερατώδους γονιμότητας. Δεν παύει μάλιστα να αυξάνεται κατά τρόπο ανεξέλεγκτο και να δρα δίχως αναστολές παρά τις γνώσεις αποτροπής που έχει συσσωρεύσει. Ο τίτλος προσδιόριζε την αναμονή ενός προδιαγεγραμμένου όσο και ερμηνεύσιμου τέλους. Ο συγγραφέας ομολογούσε σε συνεντεύξεις πως είχε αρχίσει να σχεδιάζει το βιβλίο του μετά από «μια εσωτερική κρίση», τη φύση της οποίας ποτέ δεν διευκρίνισε. Θα ισχυριστούμε έχοντας υπόψη αυτά τα στοιχεία πως πρόκειται για ένα βιβλίο ανησυχίας εκ μέρους ενός ισπανόφωνου, γεννημένου στο Ρότερνταμ, μαθητή στο διεθνές σχολείο της πόλης, ο οποίος στη συνέχεια είχε ζήσει στη Χάγη, στο Μπουένος ΑΪρες και στη Λίμα, είχε επιστρέψει στην πατρίδα του σε ηλικία 14 ετών, γράφει συχνά στα αγγλικά και μεταφράζει στη συνέχεια στα ισπανικά.

Το βιβλίο περιέχει δύο κείμενα με κοινή βάση την επιστήμη της Φυσικής του πρώτου μισού του 20ού αιώνα σε πρακτικό επίπεδο εφαρμογής και σε θεωρητικό επίπεδο έρευνας. Στο επίπεδο της πρακτικής εφαρμογής, μια ανακάλυψη στη Φυσική είναι σωτήρια ώσπου να γίνει απάνθρωπη και καταστρεπτική, παράδειγμα το αθώο κυανό της Πρωσίας, που έγινε πρωσικό οξύ, οδήγησε στο αέριο χλώριο που χρησιμοποιήθηκε ως αέριο μουστάρδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, πέρασε στην παραγωγή αζώτου που απαιτείται για την ανάπτυξη των φυτών, έγινε λίπασμα, υδροκυάνιο και εντέλει το Zyklon (Kυκλώνας) στους θαλάμους εξόντωσης της ναζιστικής Γερμανίας.

Στο επίπεδο της θεωρητικής έρευνας, που καταδύθηκε σε αβυσσαλέα βάθη μέχρι παραφροσύνης και μονομανίας, αναδύθηκαν αποτελέσματα προόδου σε σχέση με τη σύλληψη του κόσμου (και την ευρύτερη έννοια του Σύμπαντος). Αυτά έχουν αναδιαμορφώσει πια την ανθρώπινη κατάσταση μέσω της διογκούμενης και διαρκώς αναβαθμιζόμενης επίδειξης και επιβολής των επιτευγμάτων της έρευνας, διατηρώντας ταυτόχρονα σε εκκρεμότητα ερωτήματα των οποίων οι εκδοχές ανακυκλώνουν το αδιανόητο του κόσμου. Το παράδειγμα είναι η κβαντομηχανική. «Αυτή βρίσκεται πίσω από το Διαδίκτυο, πίσω από τα υπέροχα κινητά μας τηλέφωνα, ενώ μας υπόσχεται και μια υπολογιστική ισχύ συγκρίσιμη με τη θεϊκή νοημοσύνη. Εχει μεταμορφώσει τον κόσμο μας σε τέτοιο βαθμό ώστε να τον έχει κάνει αγνώριστο. Ξέρουμε να τη χρησιμοποιούμε, λειτουργεί σχεδόν ως εκ θαύματος, και όμως δεν υπάρχει άνθρωπος σε αυτόν τον πλανήτη, ούτε ζωντανός ούτε πεθαμένος, που να την καταλαβαίνει πραγματικά. Είναι λες και έπεσε στη Γη σαν μονόλιθος από το Διάστημα, και εμείς τώρα απλώς χοροπηδάμε γύρω της σαν πίθηκοι και παίζουμε μαζί της, της πετάμε πέτρες και ξύλα, αλλά κανείς δεν την κατανοεί στα αλήθεια».

Αυτή η διττή και ταυτόχρονα διασυνδεδεμένη συλλογιστική του έργου του Λαμπατούτ οδήγησε στη διευκρινιστική διατύπωση: «Οταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο», τίτλος που έχει επιλεγεί σε όλες τις μεταφράσεις του βιβλίου. Υπό αυτόν τον τίτλο, η ανησυχία που αναφέρθηκε έχει τη διάσταση (ας πούμε το «παράπλευρο μήνυμα») ότι η επιστήμη μπορεί «να βλάπτει την υγεία», όχι μόνο εξαιτίας της χρήσης της από τον άνθρωπο, αλλά και εξαιτίας της υπεραφθονίας της και του εξ αυτής θράσους της να δοκιμάζεται μέχρι του σημείου που παύουμε να καταλαβαίνουμε τον απολύτως ανθρωποποιημένο και εν εξελίξει απανθρωποποιούμενο κόσμο.

Η ορθολογική εκκοσμίκευση του ανθρώπου και του κόσμου παράλληλα με τη θεοποίηση της επιστήμης από τις απαρχές του 20ού αιώνα και μετά προτείνουν μια αποδεικτική εξήγηση «πώς καταλαβαίνουμε τον κόσμο». Τον »καταλαβαίνουμε» επειδή τα πράγματα συμβαίνουν πάντα με έναν κανονικό προβλέψιμο τρόπο, όπως υποστήριζε ο Αϊστάιν, ή σύμφωνα με την αρχή της αβεβαιότητας ότι το Σύμπαν είναι απροσδιόριστο; Ετσι, μια και για την κβαντική Φυσική υπάρχει αβεβαιότητα στα πιο στοιχειώδη γεγονότα / φαινόμενα, καμιά ακριβής σχέση η οποία να συνδέει το αίτιο με το αποτέλεσμα δεν μπορεί να υπάρξει. Αντίθετα, μάλιστα, ο κόσμος (το Σύμπαν) φαίνεται να κυβερνιέται από στατιστικούς νόμους και όχι από αιτιατούς μηχανισμούς κρυμμένους ή ορατούς.

Σε αυτή την εξήγηση είναι γνωστό ότι ο Αϊνστάιν απάντησε: «Ο Θεός δεν παίζει ζάρια με το Σύμπαν», αρνούμενος την αβεβαιότητα ως αξιωματική αρχή. Και συμπλήρωσε: «[Η κβαντομηχανική πιστεύει] σε έναν Θεό που παίζει ζάρια και εγώ σε έναν ολοκληρωμένο νόμο και τάξη μέσα σε έναν κόσμο ο οποίος αντικειμενικά υπάρχει και τον οποίο προσπαθώ, μέσα στα όρια των δυνατοτήτων μου, να τον συλλάβω με υπολογισμούς. Σταθερά πιστεύω και ελπίζω ότι κάποιος θα ανακαλύψει έναν πιο ρεαλιστικό τρόπο ή καλύτερα μια πιο απτή βάση από αυτήν που έλαχε σε μένα να κάνω. Ακόμη και οι μεγάλες αρχικές επιτυχίες της κβαντομηχανικής δεν με κάνουν να πιστεύω στο παιχνίδι των ζαριών».

Ζαριές

Οπως ήταν αναμενόμενο, η αντίθεση μεταξύ Αϊνστάιν και υποστηρικτών της αβεβαιότητας (είναι γνωστές οι κορυφαίες προσωπικότητες των Χάιζενμπεργκ, Ντε Μπρολί, Μπορν) τροφοδότησε πρόσθετες έρευνες, παραμένοντας ωστόσο σταθερό εκκολαπτήριο αντιδράσεων. Για παράδειγμα, ο Στίβεν Χόκινγκ αναφώνησε: «Τι λέτε; Ο Θεός δεν παίζει ζάρια; Εγώ όχι μόνο πιστεύω ότι παίζει ζάρια, αλλά ότι δεν ξέρει καν πού τα ρίχνει». Ο Λαμπατούτ φαίνεται να πιστεύει πως στον σύγχρονο «αποθεοποιημένο» κόσμο, ο διάβολος ρίχνει ζαριές. Με τα ζάρια του. Γιατί πώς είναι δυνατόν τα πνευματικά εργαλεία του ανθρώπου να κατανοούν, να υπολογίζουν και μάλιστα να υποτάσσουν και να εξασθενούν τον φυσικό κόσμο, ενόσω η δημιουργία του τού είναι άγνωστη, ενόσω αυτός ο κόσμος δεν είναι εργαλείο αλλά προϋπόθεση, ενόσω η χρήση του δεν είναι άπειρη, ενόσω η τύχη και η ανάγκη δεν έχουν όρια, ενώ έχουν αδιατάρακτη παρουσία. Ο στίχος του γάλλου ποιητή Στεφάν Μαλαρμέ (1842-1898) «Un coup de dés jamais n’abolira le hasard» («Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει το τυχαίο») υποστηρίζει την άποψη του Λαμπατούτ. Θα την υποστήριζε και η άποψη ότι τα ζάρια παίζουν με τον Θεό, αφού τα ζάρια υπάρχουν είτε ως πράγματα κανονικά και προβλέψιμα είτε ως αβεβαιότητα του «πράγματος» Θεός, ως αδυναμία κατανόησης του κόσμου. Και ακόμα περισσότερο: ως μια παύση κατανόησης του κόσμου, ως ένας τερματισμός.

{1BSYG}Μπενχαμίν Λαμπατούτ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αγγελική Βασιλάκου {CR}Εκδ. Δώμα, σελ. 214{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ