Ο κωμωδοποιός Μένανδρος και τα στερεότυπα των χαρακτήρων

Ο Μένανδρος ο Κηφισιεύς (342/1-291/90 π.Χ.), κύριος εκπρόσωπος της Νέας Κωμωδίας, είχε συγγράψει δεκάδες δημοφιλείς κωμωδίες, εκατόν οκτώ σύμφωνα με φιλολογικές πηγές, οι οποίες ανέβαιναν συχνά στα θέατρα του ελληνόφωνου κόσμου των ελληνιστικών και των ρωμαϊκών χρόνων. Το θεματολόγιό του έχει στο επίκεντρο τον μέσο άνθρωπο της εποχής με τα μικροπάθη και τις μικροαδυναμίες του, χωρίς νύξεις για τα πολιτικά πράγματα της ταραχώδους περιόδου του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των Διαδόχων. Οι κωμωδίες του στάθηκαν πρότυπο σε κωμωδίες ρωμαίων ηθοποιών και συγγραφέων, όπως του Τίτου Μάκκιου Πλαύτου (254-184 π.Χ.) και του Μάρκου Τερέντιου Βάρρωνα (186-159 π.Χ.), ακολουθούμενων από τον Μολιέρο και άλλους νεότερους κωμωδιογράφους. Η κωμωδία του Μένανδρου με τίτλο «Σαμία» συγκαταλέγεται μεταξύ των σχετικά καλά διατηρημένων, όπως η κωμωδία «Δύσκολος (ή Μισάνθρωπος)» που σώζεται ολόκληρη και η κωμωδία «Επιτρέποντες» που σώζεται κατά μεγάλο επίσης μέρος. Κατά το ήμισυ ή κατά το ένα τρίτο σώζονται και οι κωμωδίες «Ασπίς», «Περικειρωμένη», «Μισούμενος» και «Σικυωνία». Αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα έργων της Νέας Κωμωδίας με πρωταγωνιστές καθημερινά πρόσωπα του οικιακού χώρου και στερεότυπους χαρακτήρες του κοινωνικού περιβάλλοντος, όπως ερωτευμένους νεαρούς, οξύθυμους πατεράδες, πονηρούς δούλους, όμορφες εταίρες, κόλακες, μικροαπατεώνες και ψευδόμενους. Η σκηνή της «Σαμίας» με τρεις μορφές από την τρίτη πράξη του έργου, δηλαδή δύο δούλους, τον Μάγειρα και τον Δημέα, και μιαν αξιοπρεπή κυρία ή δεσποινίδα που ακούει στο όνομα Χρυσίς, όπως εικονίζονται στο ψηφιδωτό της Οικίας του Μένανδρου στη Μυτιλήνη, είναι παρεμφερής με αντίστοιχη σκηνή της πέμπτης πράξης της κωμωδίας «Μεσσηνίας», όπου εικονίζονται στο ίδιο ψηφιδωτό ο Σύρος, ο Χαρείνος και ο Τίβιος, δηλαδή δύο δούλοι και ένας αξιοπρεπής κύριος ανάμεσά τους.

Ο Μένανδρος επηρεάστηκε από τη φιλοσοφία του Επίκουρου, με τον οποίο υπήρξε και συνέφηβος στο Γυμνάσιο της Αθήνας. Η επίδραση πάντως του σύγχρονου με τον Μένανδρο περιπατητικού φιλοσόφου Θεόφραστου (322-287 π.Χ.) είναι προφανής. Ο Θεόφραστος, διάδοχος του Αριστοτέλη, ήταν πολυγραφότατος. Ανάμεσα στα έργα του ξεχωρίζει το «Χαρακτήρες», όπου περιγράφονται τριάντα τύποι βασικών χαρακτήρων με στερεότυπες παθολογικές συμπεριφορές της ανθρώπινης φύσης, όπως εκδηλώνονται στις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις. Η διαχρονική ισχύς των τριάντα αυτών χαρακτήρων είναι αδιαμφισβήτητη. Ορισμένοι από τους πλέον δημοφιλείς είναι οι: κόλαξ, υποκριτής, δουλοπρεπής, παραμυθάς, βλαξ, δεισιδαίμων, ανάγωγος, φιλάργυρος, συκοφάντης, αισχροκερδής, καχύποπτος και αλαζόνας, χαρακτήρες των οποίων την παρουσία και επίδραση δυστυχώς βιώνουμε καθημερινά στην πολιτική, στις δημόσιες υπηρεσίες, στα πανεπιστήμια, στα νοσοκομεία, παντού. Σωζόμενοι τίτλοι κωμωδιών του Μένανδρου, όπως «Δεισιδαίμων», «Καταψευδόμενος», «Κόλαξ», «Αγροίκος» και άλλοι, ταυτίζονται με χαρακτήρες του Θεόφραστου.

Η γνώμη του Μένανδρου για τις γυναίκες δεν ήταν διαφορετική από την communis opinio της εποχής του, ούτε και από αυτήν του Αριστοτέλη, τον οποίο ενδέχεται να είχε συναντήσει ο Μένανδρος στη Σχολή της Ακαδημίας, όπου σύχναζε και ο συνομήλικος και συνέφηβος φίλος του Επίκουρος. Σχετικά γνωμικά που αποδίδονται στον Μένανδρο, όπως τα «θάλασσα και πυρ, και γυνή τρίτον κακόν», «γυνή το σύνολον έστι δαπανηρόν φύσει» και «βίον καλόν ζης αν γυναίκα μη έχεις», ενδέχεται να είναι πράγματι δικά του, παρά τις αμφιβολίες ορισμένων. Συνέγραψε άλλωστε και κωμωδία με τίτλο «Μισογύνης». Σύμφωνα με τη λακωνική αλλά ουσιαστική περιγραφή της προσωπικότητάς του από τον λεξικογράφο του Σούδα (τόμος 2, σελ. 532, 2), ο κωμωδοποιός της Νέας Κωμωδίας Μένανδρος ήταν «στραβός τας όψεις, οξύς δε τον νουν και περί γυναίκας εκμανέστατος».

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος της Αρχαίας Μεσσήνης