Ενας βανδαλισμός στις σημαίες του κόσμου

Πριν από λίγες ημέρες στο Ηράκλειο της Κρήτης σημειώθηκε ένας βανδαλισμός, στην ουσία μια πράξη λογοκρισίας, από μια άποψη συνηθισμένη, από μια άλλη όμως πρωτόγνωρη, η οποία κλείνει λίγο πιο ασφυκτικά γύρω μας τα έτσι κι αλλιώς στενεμένα πια τοιχώματα της δυσανεξίας και της μισαλλοδοξίας. Καταστράφηκε μερικώς το έργο της Χρυσάνθης Κουμιανάκη «Κρυπτογράφηση», το οποίο η καλλιτέχνις, με την υποστήριξη του Δήμου Ηρακλείου και σε διάλογο με την επιμελήτρια και ιστορικό τέχνης Ολγα Χατζηδάκη, είχε αναπτύξει σε τρία σημεία στα Ενετικά τείχη της πόλης. Η Κουμιανάκη κάνει συστηματικά έργα στον δημόσιο χώρο, σχεδιάζει ως επί το πλείστον παιγνιώδεις και πολύχρωμους κώδικες συμβόλων – π.χ. δικής της έμπνευσης πινακίδες οδικής σήμανσης – οι οποίοι εισάγουν εύθυμο θόρυβο στην πόλη, χαράσσουν καινούργιες διαδρομές στα οικεία αστικά τοπία και πειραματίζονται με τους σημειολογικούς και πολιτικούς μηχανισμούς της χωροθέτησης. Η «Κρυπτογράφηση» είναι μια σειρά από πολύχρωμες σημαίες, αναρτημένες σε φανοστάτες. Η Κουμιανάκη έχει χωρίσει την κάθε της σημαία σε έξι μέρη και χρησιμοποιεί στοιχεία από τις σημαίες όλου του κόσμου, τα οποία αναδιατάσσει, δημιουργώντας καινούργιες συνθέσεις που διατηρούν ασαφείς μόνον εραλδικές αναμνήσεις από τα συστήματα εξουσίας που γέννησαν τα αρχικά λάβαρα. Χρώματα, σταυροί, λιοντάρια, ημισέληνοι, αετοί χάνουν το βάρος της ισχύος και της μνήμης τους, γίνονται χαρούμενα patchwork που συναιρούν την ιστορία, όπως συνηρημένο είναι και το παλίμψηστο της πόλης, με μινωικά, αρχαιοελληνικά, βυζαντινά, ενετικά, οθωμανικά, ελληνικά στρώματα.

Η έκθεση εγκαινιάστηκε στις 4 Σεπτεμβρίου. Ενα πρωί, προς το τέλος του μήνα, η πόλη ξύπνησε και οι σημαίες, όσες τουλάχιστον ήταν προσβάσιμες χωρίς ανυψωτικά μηχανήματα, ήταν κομμένες επιμελώς με ψαλίδι σύρριζα από το νήμα που τις έδενε στον στύλο. Κάποιος ή κάποιοι είχαν ξεσπάσει πάνω τους αποβραδίς. Οσοι είναι εξοικειωμένοι με τις καλλιτεχνικές παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο ξέρουν πως αυτές οι καταστροφές, όση στεναχώρια και να προκαλούν στον δημιουργό και τους συντελεστές του έργου, είναι μέρος του παιχνιδιού. Στην έκθεση ΚΙ-ΝΗΜΑΤΑ, ομαδική έκθεση στην παραλία των Σπετσών, που επίσης περιελάμβανε σημαίες, με έμφαση αυτή τη φορά στη χειροτεχνία ως γυναικεία επιτέλεση, ένας άγνωστος ρέκτης έκλεψε τη σημαία που είχε κατασκευάσει η Ειρήνη Βλαβιανού. Στην «Κρυπτογράφηση» όμως το μένος και η συστηματικότητα της καταστροφής δεν άφηναν περιθώρια να παρεξηγηθεί η πράξη ως αυθόρμητη εκδήλωση ενός παρορμητικού φετιχιστή ή μεθυσμένου  βάνδαλου. Ο καταστροφέας διεκδικούσε να πει κάτι εναντίον του έργου, μάλλον να πει κάτι στη θέση του έργου: για να μη μείνει δε καμία αμφιβολία για τον λόγο που ήθελε να αρθρώσει, κάτω από μια σημαία της Κουμιανάκη που είχε καταστρέψει είχε τοποθετήσει μια δική του ελληνική γαλανόλευκη σημαία.

ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑ. Ετούτο που κάνει τη λογοκρισία αυτή πρωτόγνωρη δεν είναι βέβαια ο επιθετικός ελληνισμός. Από την υπόθεση του Outlook, η σύγχρονη τέχνη, τα εικαστικά, το θέατρο, τα κόμικς, έχουν γνωρίσει πολλές φορές τη λογοκριτική παρέμβαση της Εκκλησίας, της συντεταγμένης Ακροδεξιάς ή ανώνυμων παρακρατικών. Ομως κάθε φορά ως τώρα η λογοκρισία στρεφόταν εναντίον της θεματικής του έργου που κρινόταν κατά περίπτωση βλάσφημο, ανθελληνικό ή ότι προσέβαλλε δήθεν τα χρηστά ήθη. Εδώ, ο βανδαλισμός δεν έγινε επειδή το έργο είχε κάποια ιδιαίτερη θεματική. Εγινε, για να το πούμε σημειολογικά, εναντίον του κώδικα, σαν ο κώδικας να ήταν ο ίδιος ένα προσβλητικό σημαινόμενο. Οι βάνδαλοι δεν θεώρησαν απλώς πως δεν πρέπει να υπάρχει στον δημόσιο χώρο ένα έργο που διαπραγματεύεται, ας πούμε, τη θρησκευτική πίστη, την εθνική μνήμη ή τα όρια της κοινωνικής ευρύτητας. Θεώρησαν πως δεν πρέπει να υπάρχει κανένα έργο που να περιλαμβάνει σημαίες, κανενός είδους σημαίες, στην ουσία θεώρησαν πως δεν πρέπει να υπάρχει κανενός είδους έργο, καμία τέχνη. Μόνον σύμβολα που επιβεβαιώνουν την εθνική ομοιογένεια και τάξη.

Ο Θεόφιλος Τραμπούλης είναι επιμελητής εκθέσεων σύγχρονης τέχνης