Πρωτόγνωρες αλλαγές στη ζωή παιδιών και εφήβων

Στις 10 Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, συμπληρώνονται πάνω από ενάμισι χρόνια από την έναρξη της πανδημίας Covid-19, η οποία με την απομόνωση, τους περιορισμούς στις επαφές και την οικονομική επιβάρυνση έχει επιβάλει πρωτόγνωρες αλλαγές στη ζωή 1,6 δισ. παιδιών και εφήβων. Σύμφωνα με τις πρώτες, μη αντιπροσωπευτικές μελέτες, η πανδημία είχε σε όλες τις ηπείρους αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων (ΨΥΠΕ), ιδιαίτερα σε ήδη επιβαρυμένες (ψυχικά, οικονομικά, κοινωνικά κ.λπ.) ομάδες, ενώ ταυτόχρονα και η παροχή υπηρεσιών είχε αρνητικά επηρεαστεί. Η πρώτη αντιπροσωπευτική μελέτη στη Γερμανία (Ravens-Sieberer και συν., 2021) έδειξε πως τα 2/3 των εφήβων είχαν επιβαρυνθεί ψυχικά, παρουσιάζοντας χαμηλότερη ποιότητα ζωής, περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας (κυρίως τύπου άγχους) συγκριτικά με την προ πανδημίας περίοδο. Πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις μελετών δείχνουν αυξημένες πιθανότητες κατάθλιψης και, κυρίως, άγχους στους εφήβους, στη διάρκεια και μετά την απομόνωση, με περισσότερο επιβαρυμένα τα κορίτσια και τους μαθητές Λυκείου, καθώς και ευάλωτες ομάδες πληθυσμού (μεταξύ άλλων, τα παιδιά με ανασφάλεια και υπερβολική ενημέρωση για τον κορωνοϊό).

Μελέτη της Πανεπιστημιακής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής, στο ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», στο δεύτερο κύμα της πανδημίας, σε πανελλήνιο δείγμα παιδιών, εφήβων και των οικογενειών τους, δείχνει υψηλότερη – συγκριτικά με τα προ πανδημίας επίπεδα – επιβάρυνση σε προβλήματα συναισθήματος, συμπεριφοράς, με συνομηλίκους, καθώς και χαμηλότερες θετικές κοινωνικές συμπεριφορές. Παράγοντες που σχετίζονταν με χειρότερη ψυχική υγεία των ανηλίκων ήταν το φύλο (κορίτσια), η μεγαλύτερη ηλικία, το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας, η απώλεια εργασίας των γονέων, το στρες λόγω των περιορισμών της κυκλοφορίας, η ανησυχία για μέλος της οικογένειας που νόσησε, καθώς και η σωματική και ψυχική υγεία των γονέων. Η πανδημία φαίνεται να αποτελεί πρόκληση για τις οικογένειες αφού βρέθηκαν υψηλά ποσοστά (41%) οικογενειακής δυσλειτουργίας. Οι οικογένειες των παιδιών με αυτισμό που εξυπηρετούμε είναι επίσης επιβαρυμένες, αν και διαφορετικά από την οικονομική κρίση που προηγήθηκε, ενώ έχουμε επίσης παρατηρήσει μεταξύ των νοσηλευόμενων στην Κλινική, αυξανόμενα ποσοστά εφήβων με σοβαρή κατάθλιψη και αυτοκτονικότητα (συνεργάτες έρευνας: Κ. Παπανικολάου, καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής, Γ. Γιαννακόπουλος, επίκουρος καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Φ. Ζαραβίνος-Τσάκος, υποψήφιος διδάκτορας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Δρ Β. Ντρε, ψυχιατρική νοσηλεύτρια). Σύμφωνα με μελέτη της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής (ESCAP), η παροχή υπηρεσιών ΨΥΠΕ στην πρώτη περίοδο της πανδημίας επηρεάστηκε σε μείζονα βαθμό ενώ στη δεύτερη λιγότερο. Η χρήση της τηλε-παιδοψυχιατρικής παρέμενε σε υψηλά επίπεδα (91% απαντώντων) ενώ η επίπτωση στην ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων αυξήθηκε δραματικά (80% το 2021 έναντι 50% το 2020). Τέσσερις ψυχοπαθολογικές καταστάσεις επικράτησαν ιδιαίτερα: κρίσεις αυτοκτονίας, διαταραχές άγχους, διατροφής και επεισόδια μείζονος κατάθλιψης. Τα παραπάνω συνοδεύονταν με αυξημένα ποσοστά παραπομπών στις υπηρεσίες ΨΥΠΕ το 2021 (91% έναντι 61% το 2020). Υπάρχει προφανώς μεγάλη ανάγκη μακροχρόνιας μελέτης των επιπτώσεων της πανδημίας, καθώς και του παρατεταμένου εγκλεισμού και των μέτρων κοινωνικής απομόνωσης.

Συμπερασματικά, η πανδημία δεν αποτελεί πρόκληση μόνο για τους ανηλίκους και τις οικογένειές τους, αλλά και για τις υπηρεσίες ΨΥΠΕ. Χρειάζεται ωστόσο να είμαστε αισιόδοξοι, και, αξιοποιώντας τη γνώση και τα οφέλη της πανδημίας σε διάφορους τομείς, να προχωρήσουμε σε ποιοτικά καλύτερη παροχή υπηρεσιών στις οικογένειες παιδιών και εφήβων με ανάγκες ψυχικής υγείας.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής