24 ώρες με έναν γιγάντιο Καρλ Μαρξ

Tο σκληρό βλέμμα του αγάλματος και τα κενά λαξεμένα του μάτια, οι γωνίες της πέτρας σε ακολουθούν όπου κι αν σταθείς στην αχανή βιομηχανική αίθουσα. Σε ορισμένα σημεία της διακρίνονται ακόμη τα ίχνη της παλιάς χρήσης του χώρου, ιμάντες και τρύπες από τα μηχανήματα στους τοίχους. Ομως νιώθεις πως έχει ήδη ξεκινήσει η διαδικασία για την αρχιτεκτονική μετάβαση του κτιρίου, χαμηλά στις παρυφές της Πειραιώς ένα ακόμη από τα μισοερειπωμένα κελύφη στο κέντρο μιας επικείμενης αναδιανομής γης και πλούτου, εφήμερα αντιμνημεία καθώς στέκονται έτσι άδεια υπό καθεστώς πρόσκαιρης φθοράς. Εκεί, ανάμεσα στις τσιμεντένιες κολόνες και τις αντηχήσεις τους, προβλήθηκε, από τις 12 το μεσημέρι της Τρίτης 21 Σεπτεμβρίου έως τις 12 την επόμενη μέρα, το εικοσιτετράωρο βίντεο του γερμανού καλλιτέχνη Ολαφ Νικολάι «Marx», ταυτόχρονα με άλλα δεκαέξι σημεία σε όλο τον πλανήτη. Η διοργάνωση ήταν της Locus Athens, ενός από τους παλαιότερους ανεξάρτητους οργανισμούς σύγχρονης τέχνης της Αθήνας, φιλοξενία του αρχιτεκτονικού γραφείου ΚΝ Group, στο οποίο ανήκει το κτίριο.

Ο Νικολάι είχε κινηματογραφήσει για μια ολόκληρη μέρα κατά μέτωπο τη γιγαντιαία προτομή του Καρόλου Μαρξ που δεσπόζει στο Κέμνιτς, μια πόλη που ανήκε στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία. Ακίνητο σε μονοπλάνο το πρόσωπο του Μαρξ, ενός συνοφρυωμένου γέροντα, ενός βλοσυρού φαντάσματος, καταλαμβάνει την οθόνη. Ενώ ξετυλίγεται η μέρα κι η ταινία, το μόνο που αλλάζει είναι το ηχοτοπίο off camera και το φως του ήλιου που προχωρά και επαναδιατάσσει τις σκιές στην πέτρα. Εγώ είδα την ταινία βράδυ και ο τεχνητός, νυχτερινός φωτισμός έδινε στο άγαλμα τη δισδιάστατη τραχύτητα ενός σχεδίου με μολύβι.

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ. Γυρισμένο στη φθινοπωρινή ισημερία του 2020, με απόλυτη ταύτιση πραγματικού και κινηματογραφικού χρόνου, με την ταυτόχρονη προβολή σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία την επόμενη ακριβώς φθινοπωρινή ισημερία, το έργο θέτει αναπόφευκτα το ζήτημα του χρόνου και της αναπαράστασής του. Καθώς μάλιστα ο Ολαφ Νικολάι έχει μεγαλώσει στο Κέμνιτς, ο φυσικός χρόνος μετρά στο άγαλμα με βιωματική βαρύτητα. Το μεγεθυμένο πρόσωπο του Μαρξ μοιάζει να βυθίζεται επώδυνα στην οικειότητα και να φέρνει στην επιφάνεια την ιδιαίτερη σχέση, καταγεγραμμένη σε πλήθος αφηγήσεις, ανάμεσα στους κατοίκους της Ανατολικής Ευρώπης και τα μνημεία των πρώην Λαϊκών Δημοκρατιών. Η Κυβέλη Μαυροκορδοπούλου στο τελευταίο τεύχος του «Enterprise Projects» αναφέρει το βίντεο της Emilija Skarnulyte Aldona: Η λιθουανή γηραιά Αλντόνα, τυφλή από την εποχή του Τσερνομπίλ, ψηλαφίζει στον καθημερινό της περίπατο στο πάρκο, χαϊδεύει τα αγάλματα του Μαρξ και του Λένιν σε μια αμφίσημη χειρονομία τρυφερότητας και αναπόλησης. Ετσι κι εδώ, η εγγύτητα του προσώπου δίνει στην εικόνα του Μαρξ σχεδόν απτικά χαρακτηριστικά. Ο Μαρξ θυμίζει ειδολογικά το «Empire» (1964) του Andy Warhol, μια στατική οκτάωρη κινηματογράφηση του Empire State Building· προβάλλοντας το έργο σε τόσα διαφορετικά σημεία συγχρόνως, ο Νικολάι δίνει και στον Μαρξ αυτοκρατορική ισχύ. Η πολιτική του δύναμη αναδεικνύεται ως ένα ανοιχτό σημαίνον που όχι μόνον πλανιέται ακόμη πάνω από όλο τον κόσμο, αλλά αποκτά καινούργιες σηματοδοτήσεις στον κάθε τόπο προβολής του. Κι αν στην Αγγλία ανακαλεί την οικονομία της Bιομηχανικής Eπανάστασης που γέννησε τον στοχασμό του, κι αν στη Ρωσία παραπέμπει στην πρόσφατη ουτοπία του σοσιαλιστικού οράματος, κοιτάζω γύρω μου τον εγκαταλελειμμένο πρώην βιομηχανικό χώρο στη διαδικασία της μετάβασής του προς μια άλλη οικονομία και αναζητώ αυθόρμητα τα μέσα παραγωγής: ο χώρος είναι άδειος, τα μέσα παραγωγής έχουν εξαφανιστεί.

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΡΟΔΑΚΗ. Καλλιτέχνης που επανέρχεται συχνά στη μυθοποιητική δύναμη της ιστορίας και της πολιτικής, ο Oλαφ Νικολάι έχει παρουσιάσει πολλές φορές έργα του στην Αθήνα. Από μια σύμπτωση που έχει κι αυτή τη σημασία της, η παρουσίαση του Μαρξ έγινε δύο μέρες πριν τα εγκαίνια της έκθεσης του Δημήτρη Σοτοβίκη στο Μουσείο Χατζημιχάλη με θέμα το περίφημο Σπίτι του Ροδάκη. Eργο της λαϊκής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα που στοίχειωσε το φαντασιακό και τις αντιφάσεις του ελληνικού μοντερνισμού, το Σπίτι του Ροδάκη ήταν το θέμα του βίντεο που είχε παρουσιάσει ο Νικολάι το 2007 στο Destroy Athens, την 1η Mπιενάλε της Αθήνας, που κι αυτή συμπτωματικά εγκαινιάστηκε στις 23 Σεπτεμβρίου. Τότε, όπως και τώρα, στο κέντρο βρίσκεται το Υποκείμενο της Ιστορίας, ο δημώδης Ροδάκης τότε, ο παγκόσμιος και άχρονος Μαρξ τώρα, ένας ήρωας που χάνει τα χαρακτηριστικά του, γίνεται ψυχικό αποτύπωμα μέχρι που ο ίδιος και το έργο του ν’ απομείνουν ένα σκληρό βλέμμα, κενά λαξεμένα μάτια που σε ακολουθούν παντού.

O Θεόφιλος Τραμπούλης είναι κριτικός τέχνης