«Ο πρώτος μοντέρνος {LF}πριν από {LF}τον μοντερνισμό»

Με αρκετές μεταφράσεις για πρώτη φορά στα ελληνικά, με επιλογή των σημαντικότερων κατά την άποψη του μεταφραστή δημιουργιών, ο Θανάσης Λάμπρου παρέδωσε πρόσφατα μία δίγλωσση έκδοση αναφοράς για τον Χέλντερλιν (1770 – 1843), στον «Αρμό». Ο ίδιος μιλάει στη συνέντευξή μας για τη μεταφραστική μέθοδο που ακολούθησε και τις ιδέες του γερμανού ποιητή, ο οποίος αδίκως περιορίζεται στο σχήμα του ρομαντισμού. Αξίζει να αναφέρουμε ξεχωριστά τις σημειώσεις, τα σχόλια και το συνοπτικό χρονολόγιο – εκτείνονται σε 140 σελίδες – ως αναπόσπαστο τμήμα της εργασίας, που αποτυπώνει και μια «σχέση ζωής» του μεταφραστή.

Πώς θα περιγράφατε την προσωπική σας σχέση με την ποίηση του Χέλντερλιν;

Γνώρισα το έργο του Χέλντερλιν περί τα μέσα της δεκαετίας του ’80 από το επιστολικό πεζογράφημα Υπερίων ή ο ερημίτης στην Ελλάδα που είχε κυκλοφορήσει λίγα χρόνια πριν. Με ενθουσίασε εξαρχής το βαθυστόχαστο ύφος, η ευγένεια, το ήθος του ποιητή, η υψηλόφρονη στάση του. Από τότε δεν έπαψα να μελετώ το έργο του, να προσπαθώ να το μεταφράσω για να το πλησιάσω περισσότερο. Η έκδοση των Ποιημάτων του από τον «Αρμό», όπου περιλαμβάνονται για πρώτη φορά τα όψιμα αποσπάσματα από την εποχή της τρέλας και πολλά άλλα ποιήματα που μεταφράζονται για πρώτη φορά, είναι καρπός ενασχόλησης 30 χρόνων με το έργο του, όσο κι αν αυτό ακούγεται υπερβολικό.

Ποια πιστεύετε ότι είναι η πιθανότερη παρανάγνωση ή στερεοτυπική αντίληψη για την ποίησή του; Πώς έπρεπε να εργαστείτε στη μετάφραση για να την «ακυρώσετε»;

Είναι διάχυτη η εντύπωση ότι το έργο του Χέλντερλιν εντάσσεται στην πρώιμη φάση του ρομαντικού κινήματος. Ομως τι θα πει ρομαντισμός; Και αν καταλήγαμε στο συμπέρασμα πως ο Χέλντερλιν είναι ένας ρομαντικός ποιητής, πόσο και πού θα μας βοηθούσε; Δεν διαχωρίζω την αληθινή και μεγάλη τέχνη σε σχολές και κινήματα. Λόγου χάριν ο Πίνδαρος, ο μεγάλος δάσκαλος του Χέλντερλιν και το υψηλό πρότυπό του εφ’ όρου ζωής, είναι σημερινός και επίκαιρος αν τον πλησιάσουμε με προσήλωση και αφοσίωση. Αντίθετα, αν τον πλησιάσουμε επιφανειακά, είναι ένας ποιητής που έζησε και δημιούργησε τον μακρινό πέμπτο προχριστιανικό αιώνα. Ετσι μετέφρασα τον Χέλντερλιν: Ως έναν από τους θεματοφύλακες των ουσιωδών πραγμάτων, των πραγμάτων εκείνων που κάνουν τη ζωή άξια να την ζήσει κανείς. Οχι ως ρομαντικό ή γερμανό ποιητή.

Το αναφέρετε στο βιβλίο, αλλά θα ήθελα να το μοιραστούμε με τους αναγνώστες. Ποια είναι η Ελλάδα που γνωρίζει ο ποιητής;

Η Ελλάδα που γνωρίζει ο Χέλντερλιν είναι αρχικά η Αρχαία Ελλάδα. Από τα εφηβικά του χρόνια αρχίζει να μεταφράζει τους έλληνες κλασικούς. Εφηβικές μεταφραστικές δοκιμές για να φτάσει αργότερα να μεταφράσει Υμνους του Πινδάρου και τις τραγωδίες του Σοφοκλή, τον Οιδίποδα τύραννο και την Αντιγόνη, που θα κυκλοφορήσουν σε βιβλίο το 1804. Μαζί με τον Υπερίωνα, που κυκλοφόρησε σε δύο μικρούς τόμους το 1797 και το 1799, είναι τα μοναδικά βιβλία που δημοσίευσε. Τα ποιήματά του πέρασαν στην εποχή τους σχεδόν απαρατήρητα και έτυχαν της δέουσας προσοχής μετά το 1910. Ωστόσο δεν είναι μόνο η Αρχαία Ελλάδα αλλά το ελληνικό πνεύμα, η ελληνική διαχρονική πνευματικότητα που τον γοητεύει. Στον Υπερίωνα μιλά, με αφορμή τα Ορλωφικά, για τον δίκαιο αγώνα της ανεξαρτησίας. Είναι το πρώτο λογοτεχνικό κείμενο στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία που δημοσιεύτηκε σχεδόν 25 χρόνια πριν την Ελληνική Επανάσταση.

Πώς στέκεται απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση; Είναι η επανάσταση της «πνευματικής πατρίδας» του;

Η Ελλάδα, αρχαία και σύγχρονη, υπήρξε η πνευματική πατρίδα του, έστω κι αν δεν την επισκέφτηκε ποτέ. Με αφορμή τα Ορλωφικά γράφει ένα βιβλίο τολμηρό για την εποχή του, εποχή δεσποτική και απολυταρχική στο έπακρο. Με το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης αποφασίστηκε η επανέκδοση του Υπερίωνα και κυρίως τα έσοδα να δοθούν στον Σύλλογο Φιλελλήνων Στουτγάρδης. Επίσης γνωρίζουμε ότι ο Χέλντερλιν παρακολουθούσε από τον Τύπο της εποχής την πορεία της Ελληνικής Επανάστασης και ήταν ενθουσιασμένος με τις περιφανείς νίκες των αγαπημένων του Ελλήνων.

Ποια είναι ορισμένα μοτίβα, «θέσεις», λέξεις και ιδέες που οφείλατε να σεβαστείτε κατά τη μετάφραση;

Μετέφρασα την ποίησή του με απέραντο θαυμασμό και σεβασμό, με δέος θα έλεγα. Ο Χέλντερλιν είναι κατά τη γνώμη μου ο γενάρχης της μοντέρνας ποίησης, ο πρώτος μοντέρνος ποιητής πολύ πριν τον μοντερνισμό. Οφειλα να σεβαστώ το ιδιαίτερο ύφος του, να προχωρώ βήμα βήμα και να αποκρυπτογραφώ τον δύσκολο και απαιτητικό λόγο του. Ορισμένες θέσεις και λέξεις-κλειδιά: Η Ιερότητα, το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του υπέροχου Κόσμου που μας δόθηκε να ζήσουμε. Η Φύση, η ορατή εκδήλωση του Θεού. Η Ποίηση, ένα λειτούργημα που ζητά τη θυσιαστική προσφορά, επ’ ουδενί «επάγγελμα» ή «καριέρα», ματαιοδοξία, ναρκισσισμός και εγωπάθεια. Η Πατρίδα, ο απαγορευμένος καρπός, αυτόν που αξιώνεται κανείς μόνο στο τέλος, όταν έχει περάσει μέσα από τα σαράντα κύματα.

Υπάρχει ένα ενιαίο ύφος του Χέλντερλιν ή ένα ύφος που εξελίσσεται μέσα στα χρόνια;

Το ύφος, από τη στιγμή που βρίσκει τη δική του φωνή, έχει έναν ρηξικέλευθο χαρακτήρα, είναι ένα ύφος υψηλό και αγέρωχο, στραμμένο στο Ουσιώδες, ένα ύφος που εξελίσσεται μέσα στα χρόνια, γίνεται περισσότερο άμεσο αλλά την ίδια στιγμή περισσότερο κρυπτικό, ερμητικό σχεδόν.

«Ιερότητα και ωραιότητα»
Αν πάρουμε ως παράδειγμα το ποίημα «Ο Μοναδικός» (τρίτο σχεδίασμα). Ποιες μεταφραστικές λύσεις κρύβονται πίσω από τους στίχους: «Η αιδώς όμως μ’ εμποδίζει / Να παραβάλω εσένα / Με τους άντρες του κόσμου ετούτου. Και βέβαια ξέρω / Αυτός που σε γέννησε, ο Πατέρας σου / Ο ίδιος είναι…»
Ο Χέλντερλιν έγραψε μόνο δύο ποιήματα με χριστιανικό θέμα. Το ένα είναι το πασίγνωστο ποίημα Πάτμος και το άλλο είναι το ποίημα Ο Μοναδικός που σώζεται σε τρία σχεδιάσματα και τελικά δεν ολοκληρώθηκε. Γράφτηκε περί τα 1803 – 1804. Οι μεταφραστικές λύσεις και εδώ, όπως και στα άλλα ποιήματα, ακολουθούν πιστά το πρωτότυπο κείμενο, όσο κι αν το κείμενο «ξενίζει» ή δεν είναι εύκολα κατανοητό. Εδώ, στον Μοναδικό βλέπει κανείς καθαρά για άλλη μια φορά τον αγώνα του να μιλήσει για τη θεϊκότητα του Κόσμου όπως την έφεραν στο φως ο Διόνυσος, ο Ηρακλής ή ο Ιησούς, που έχουν τον ίδιον Πατέρα, σκέψη ιδιαίτερα τολμηρή, όχι μόνο για την εποχή του. Ο Χέλντερλιν μας καλεί να προχωρήσουμε πέρα από τους τύπους και τα δόγματα των θρησκειών, να ζήσουμε με καθαρή καρδιά και καθαρά χέρια την ιερότητα και την ωραιότητα της Ζωής και του Κόσμου.

Φρήντριχ Χαίλντερλιν
Ποιήματα
Μτφ. – σχόλια:
Θανάσης Λάμπρου
Εκδόσεις Αρμός, 2020, σελ. 568
Τιμή 25 ευρώ
Εξώφυλλο:
Χρήστος Μποκόρος