Γιώργος Σκούρτης

Ο Γιώργος Σκούρτης (1940-2018) έπεσε σαν βόμβα στη θεατρική μας πνευματική αγορά το 1970. Τρία χρόνια λογοκρισίας, τρομοκρατίας και γενικής πνευματικής παράλυσης είχαν δημιουργήσει σε πολλούς την ιδέα πως η παγίδα ήταν καλά στημένη και έπρεπε να συνεχίσουμε να ζούμε παγιδευμένοι. Το 1970 το άθλιο εκείνο καθεστώς των αγραμμάτων, εκτός των άλλων συνδρόμων, άφησε κάποια παράθυρα. Γνωρίζω προσωπικά αυτό το καινούργιο δόκανο, διότι έναν χρόνο μετά, τον Σεπτέμβριο του 1971, πρωτοεμφανίστηκα ως κριτικός στο «ΒΗΜΑ», διαδεχόμενος, και κατά πρότασή του, τον Αγγελο Τερζάκη. Τότε έπρεπε τα κείμενά μας να περνούν από έναν λογοκριτή Λοχαγό και να παίρνουν το ΟΚ. Ηταν τότε που συγγραφείς, θιασάρχες και κριτικοί προσπαθούσαν να εφεύρουν στρατηγικές γραφής, ώστε, χωρίς να νοθεύουν τις ιδέες τους, να μπορούν να αποπροσανατολίζουν τον αδιάβαστο λογοκριτή που έμενε στην επιφάνεια, αδυνατώντας να καταλάβει τις προαιώνιες τακτικές (από τον Μεσαίωνα ως την Κατοχή) που επιστράτευαν οι πνευματικοί άνθρωποι για να περάσουν στο υποψιασμένο κοινό (έτοιμο να πιάσει στον αέρα) τις ιδέες και συχνά τα καμουφλαρισμένα συνθήματα.

Ο Γιώργος Σκούρτης πρωτοεμφανίζεται, λοιπόν, το 1970 στο Θέατρο Τέχνης, με σκηνοθέτη τον Γιώργο Λαζάνη και με το έργο «Νταντάδες». Και μόνο ο τίτλος αποπροσανατολίζει τον αγράμματο λογοκριτή Λοχαγό. Ο Σκούρτης υπήρξε, από την εποχή που ήρθε στην Αθήνα (για λίγα χρόνια πριν είχε δουλέψει ως βιομηχανικός εργάτης στο Βέλγιο!), φίλος. Είχα, μάλιστα, το προνόμιο, μόλις έγραφε ένα έργο, να μου εμπιστεύεται ένα αντίγραφο, πριν το προτείνει σε θιάσους. Αυτό, ακόμα κι όταν είχα αντιρρήσεις ή και ενστάσεις για τα έργα ή τις σκηνοθεσίες έργων του που έβλεπαν το φως της σκηνής. Οι «Νταντάδες» έχουν από πίσω τους το διάσημο και αξεπέραστο δίδυμο των δύο ανέργων αλητών του «Περιμένοντας τον Γκοντό». Δεν είναι αυτή η διαπίστωση ελάττωμα, διότι και ο Μπέκετ βρήκε έτοιμο αυτό το δίδυμο στο τσίρκο. Είναι οι δύο παραδοσιακοί κλόουν, ο γελαστός και ο αγέλαστος. Ο Μπέκετ τους δανείστηκε και τους έδωσε άλλο πεδίο δράσης και τους φόρτισε με άλλα αδιέξοδα, ιδεολογικά και ηθικά. Ο Σκούρτης προσλαμβάνει τους δύο ανέργους, άστεγους αλήτες του να νταντεύουν μια ανάπηρη γηραιά κυρία που συντηρεί ένας Κύριος, εμφανώς κληρονόμος, αλλά και εξαρτημένος οικονομικά από το ζωντανό πτώμα. Ο Σκούρτης ούτε μια φορά στο κείμενό του δεν προσπαθεί να πείσει, ακόμα και το ανυποψίαστο κοινό, ότι τα τέσσερα πρόσωπά του είναι σύμβολα της αστικής κοινωνικής ιστορίας: το Κεφάλαιο, οι τεχνοκράτες και το κράτος και οι προλετάριοι. Η θεατρική διαχείριση δεν καταφεύγει στο αστικό δράμα και έτσι οι τέσσερις δεν είναι χαρακτήρες. Με μαεστρία είναι γερά αντιπροσωπευτικά δείγματα της κοινωνιολογικής τυποποίησης.

Γύρω από το αναπηρικό καροτσάκι της ανάπηρης κυρίας (Κεφάλαιο) οι δύο νταντάδες συναγωνίζονται, ο καθένας κατά τις ανάγκες του, να επιβιώσουν, ο ένας αποζητώντας την απεξάρτηση από τη «δουλεία», ο άλλος να γίνει απαραίτητος και να ταυτιστεί με τα συμφέροντα του «εργοδότη». Μέχρι την αλληλοεξόντωσή τους. Εκείνο που δεν φαίνεται, έστω και συμβολικά, είναι πως η αντοχή της ανάπηρης, το Κεφάλαιο, χρόνια προεξοφλείται το τέλος και ο θάνατός της, αλλά συνεχίζει να κυριαρχεί, αλλάζοντας το αναπηρικό καροτσάκι από χειροκίνητο σε ηλεκτρικό και τηλεκατευθυνόμενο (όπως λέμε σήμερα, λ.χ., με 5G). Το έργο του Σκούρτη ως πρωτόλειο έδειξε πως ο συγγραφέας γνωρίζει θεατρικό λόγο, δεν φιλολογεί και διαθέτει σκηνικό ρυθμό και χρόνωση (timing) των σκηνών.

«ΟΙ ΜΟΥΣΙΚΟΙ». Το 1972 ο Κάρολος Κουν, αυτή τη φορά, σκηνοθετεί το δεύτερο έργο του Σκούρτη, τους «Μουσικούς». Πάλι το ίδιο μπεκετικό ζευγάρι δύο πλανόδιων μουσικών που παίζουν στις γωνιές, απαγορευμένα από ένα αόρατο, φοβικό καθεστώς, παραδοσιακά τραγούδια. Στην κριτική μου τότε ήμουν αρκετά αυστηρός, όχι για τη γραφή, τον θεατρικό λόγο και τη χρόνωση, πάγιες αρετές του Σκούρτη, όσο για τη διαχείριση ενός, για την εποχή – εποχή κρατικής βίας – φοβικού κλίματος, μιας κρυψίνοιας που, αντί για αντίδραση στη γενική βία, δημιουργούσε μια στρατηγική υπεκφυγής, αλλά αποδοχής. Εγραφα τότε, ανάμεσα στις άλλες αντιρρήσεις μου (και οφείλω να πω ότι ο Σκούρτης δεν είχε πάψει να συνομιλεί μαζί μου και να συμφωνούμε σε πολλά προβλήματα τακτικής): «Ο Σκούρτης δεν ονομάζει τη βία, τη βλέπει παντού, αλλά δεν τη δείχνει, δεν την απομονώνει, δεν την περιγράφει, την αισθάνεται διάχυτη, την υποπτεύεται, κι όμως προσπαθεί να την καταλύσει λογικά, έστω και με το απλό δημοκοπικό σχήμα “να γίνουμε περισσότεροι”. Και δεν φαίνεται να τον απασχολεί τίποτε άλλο από την ποσότητα. Πολλοί μαζεύονταν κάποτε και στη Νυρεμβέργη και πολλά “παλιά” τραγούδια των Νιμπελούγκεν και εν ονόματί τους τραγουδούσαν. Σημασία δεν έχει πόσοι είμαστε, αλλά “ποιοι είμαστε και γιατί”. Αν η βία έχει όνομα, οφείλουμε να το φωνάξουμε, κρύβοντάς το πίσω από υπονοούμενα και θολούρα, δεν κάνουμε τίποτε άλλο από το ρίχνουμε νερό στην αιώνια και ομολογημένη μέθοδο κάθε βίας, κάθε εποχής. Ρίχνουμε νερό στο φουσκωμένο ποτάμι της αμοιβαίας υποψίας».

Το 1972, πάλι στο Θέατρο Τέχνης, ο Σκούρτης γράφει το καλοκαίρι και παρουσιάζει τη σάτιρά του «Ο Καραγκιόζης παραλίγο Βεζύρης». Εγραφα τότε: «Ο “Καραγκιόζης” του Σκούρτη είναι ένα σωστό έργο που γράφτηκε αργά. Αν η νέα γενιά των συγγραφέων μας είχε σκύψει έγκαιρα στα πατροπαράδοτα, θεατρικά λαϊκά μοτίβα, τώρα θα είχε προχωρήσει σε μορφές πιο σύνθετες και πιο βαθιές. Σταθήκαμε μάρτυρες του πρωθύστερου. Η επιστροφή του Σκούρτη στον οικείο χώρο, έστω και αργά, είναι κέρδος για τη δραματουργία μας και μάθημα για τους νεώτερους ακόμη που θα υποχρεωθούν να αποφύγουν δάνεια, τις μεταμοσχεύσεις  και τους τρόπους άλλων θεατρικών παραδόσεων και θα καταφύγουν στο άμεσο, ζωντανό και οικείο θεματικό και μορφικό υλικό. Πρέπει κάποτε η πορεία της ποίησής μας, της ζωγραφικής και της νεώτερης μουσικής μας να γίνει παράδειγμα στις γενιές των δραματουργών μας. Η εξέλιξη του έργου του Σεφέρη και του Ρίτσου, του Τσαρούχη, του Σικελιώτη και του Διαμαντόπουλου, του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Μαρκόπουλου είναι η απόδειξη».

«ΚΟΜΜΑΤΙΑ ΚΑΙ ΘΡΥΨΑΛΑ». Ο Σκούρτης, χωρίς ανάλογη επιτυχία, ακολούθησε αυτή τη στρατηγική στο έργο του «Κομμέντια», μια διασκευή στα ιδεολογικά προτάγματα του λαϊκού αναγνώσματος του Νταλακρότσε «Μπερτόλδος». Μετά την «Απεργία» και τη «Θηλειά», έργα με αρετές και ατέλειες, πάντα όμως πολιτικά και κοινωνικά ηθικά στη ζήτησή τους, ο Σκούρτης γράφει το αριστούργημά του: το 1975 το Θέατρο Τέχνης, με σκηνοθέτη τον Κουν, ανεβάζει ένα έργο με δομή διαδοχικά μονόπρακτα, σαν ένα κοινωνικό κριτικό παζλ, τα «Κομμάτια και θρύψαλα». Είχα γράψει τότε σχεδόν προκλητικά: «Αν τα “Κομμάτια και θρύψαλα” περάσουν μέσα στα άλλα, χίλια δυο μικρογεγονότα της θεατρικής πιάτσας, αν αντιμετωπιστούν ως υπόθεση του συγγραφέα τους ή του θιάσου που τα παίζει, αν δεν ερεθίσουν, δεν δημιουργήσουν το “πνευματικό θέμα” της χρονιάς, αν δεν προκαλέσουν ζυμώσεις, τότε δεν ξέρω τι είναι εκείνο που μπορεί πια να αφυπνίσει ή να διεγείρει τη νυσταλέα μακαριότητά μας. Γιατί μακάριος δεν είναι μόνο ο αδιάφορος, μακάριος είναι και ο αλαζόνας του δόγματος, όποιου δόγματος. Το έργο του Σκούρτη έχει θεατρικό πρόγονο την “Ανοδο και την πτώση του Γ’ Ράιχ” του Μπρεχτ, είναι ένα πλήρες τσεκάπ, μια αντικειμενική περιγραφή της σύγχρονης ελληνικής παθολογίας. Ως είδος το έργο ανήκει στο “σκηνοθετημένο ντοκουμέντο” και δεν φοβάμαι να το πω, κινδυνεύοντας να παρεξηγηθώ, χρησιμοποιώντας τον όρο “ηθογραφία”. Πάντως, είναι “λόγος περί του ήθους”, αν ήθος πάντα σημαίνει “τρόπος εν τόπω και χρόνω”. Το έργο είναι μια πολιτική πράξη, με την έννοια πως αποπειράται να περιγράψει τον σύγχρονο Ελληνα ως πολιτικόν ζώον και με την έννοια πως αποτολμά να αποκαλύψει τα αδιέξοδα του πολιτικού βίου μέσα στην αλλοτρίωση των κοινωνικών σχέσεων».

Κατά την ταπεινή μου γνώμη το έργο αυτό του Σκούρτη έπρεπε να είναι συνεχώς στο δραματολόγιο των κρατικών και των περιφερειακών θιάσων και να παίζεται κάθε δεκαετία για να το αντιμετωπίζουν σαφώς κριτικά κάθε νέα γενιά Ελλήνων. Το επόμενο, σημαντικότατο έργο του Σκούρτη, που ανέβασε και πάλι στο Θέατρο Τέχνης ο Μίμης Κουγιουμτζής, είναι «Οι Εκτελεστές». Ο συγγραφέας τολμά, στην πολιτική, ιδεολογική και κοινωνική μας ζωή, να θέσει το κυρίαρχο, και στην Ευρώπη και στην Ελλάδα (Ερυθρές Ταξιαρχίες, 17 Νοέμβρη), πρόβλημα της τρομοκρατίας, με στόχο τις θεμελιώδεις αρχές και ιδέες της αστικής δημοκρατίας και, φυσικά, της παθογένειας κατά περιόδους κρίσης. Ο Σκούρτης, με τρεις πολιορκημένους, από την αστυνομία, τρομοκράτες σε ένα οίκημα, αρχιτεκτονεί το προσωπικό του «έργο τάξης»: ο διανοούμενος, ο ιδεαλιστής έφηβος και ο ποινικός κατάδικος ως ειδικός στα μέσα και τις μεθόδους δράσης. Ο Σκούρτης τολμά να αναλύσει την ολέθρια ευθύνη μιας διανόησης που ηδονίζεται με τα ιδεολογήματα ως σχήματα και τέχνασμα ακροβατισμών ιδεοληπτικών ατόμων και ομάδων.

Ο Σκούρτης, πάντα και χωρίς να το κρύβει, υπήρξε ένας συγγραφέας που τολμούσε να έχει και θέση και διδακτισμό, χωρίς να κάνει κήρυγμα εξ κατέντρα. Μέσα από τη φόρμα και τους ζωντανούς χαρακτήρες και τη ρεαλιστική και, συχνά, νατουραλιστική τεχνική θέτει προβλήματα προς ευρεία ιδεολογική και πολιτική συζήτηση. Ο Σκούρτης αποπειράθηκε και πέτυχε να γράψει και κλασικό ερωτικό μπουλβάρ, ακολουθώντας, όχι τα γαλλικά πρότυπα, αλλά, κυρίως, την αμερικανική κοινωνικότατη προσέγγιση των ερωτικών σχέσεων.

Τελειώνω, σημειώνοντας άλλη μια φορά την απελπισία μου που ακόμη δεν βρέθηκε θίασος να ανεβάσει το ανέκδοτο έργο του Σκούρτη «Υπόθεση Κ.Κ.», την εξόντωση από το δογματικό κομμουνιστικό κόμμα, πριν αναγνωριστεί, με έδρα στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία, του Κώστα Καραγιώργη, κομμουνιστή διανοούμενου, υψηλών προδιαγραφών, που διαφώνησε με την επίσημη γραμμή του Νίκου Ζαχαριάδη!