Πέντε ιστορίες για μία «Σπονδή»

Ποιο μπορεί να ήταν το πρόσωπο του μυθικού σωτήρα της Ηλείας, του Σωσίπολη; Τι γυρεύει ένας κάπρος σε μια επιγραφή που προβλέπει φοροαπαλλαγές και πώς συνδέεται με την πατρίδα του Αριστοτέλη; Πώς χόρευε η Αφροδίτη; Πώς μερικές λεπτομέρειες μπορούν να ανατρέψουν τα δεδομένα και μια σκηνή που θεωρούνταν πόνου κι αποχωρισμού να την αναδείξουν ως στιγμή επιστροφής και χαράς; Και πώς η τύχη και ένα παρατηρητικό βλέμμα αποκάλυψαν την ύπαρξη ενός κλεμμένου έργου τέχνης σε ένα μουσείο της Αθήνας; Είναι μερικά μόνο από τα ερωτήματα που βρίσκουν απαντήσεις στο δίτομο έργο «Σπονδή». Στις 1.024 σελίδες του με τις 600 φωτογραφίες 80 έγκριτοι μελετητές της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ καταθέτουν τις πρωτότυπες μελέτες τους τιμώντας τη μνήμη του Γιώργου Δεσπίνη, εκ των κορυφαίων αρχαιολόγων, που αποκωδικοποίησε χάρη στις αναρίθμητες γνώσεις του και την οξεία παρατηρητικότητα τα μυστικά των επώνυμων και ανώνυμων γλυπτών της αρχαιότητας και έφυγε από τη ζωή το 2014.

Στην έκδοση παρουσιάζονται γλυπτά από όλο σχεδόν το γεωγραφικό ανάπτυγμα της αρχαίας ελληνικής τέχνης, από τους γεωμετρικούς χρόνους έως έναν ανδριάντα του 19ου αιώνα, που απηχεί αρχαία πρότυπα. Η πρωτοβουλία για την έκδοση ανήκει στον ακαδημαϊκό, πρώην διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη, Αγγελο Δεληβορριά (δεν πρόλαβε να το δει ολοκληρωμένο), ο οποίος υπήρξε και εκ των επιμελητών της έκδοσης μαζί με τους Ισμήνη Τριάντη, Ευγενία Βικέλα, Αγγελο Ζαρκάδα και Νίκο Καλτσά.

Το βρέφος που σώζει την πόλη

Πρόσωπο αποκτά ο μυθικός σωτήρας της Ηλείας, όπως μαρτυρά και το όνομά του, ο Σωσίπολις, στο μαρμάρινο αγαλματάκι (μήκους 54 εκ.) ενός βρέφους που βρέθηκε τα τελευταία χρόνια βόρεια του Κρόνιου Λόφου, στο μέχρι πρόσφατα άγνωστο ιερό της θεάς του τοκετού Ειλείθυιας. Ο μύθος θέλει, την ώρα που οι Ηλείοι ετοιμάζονταν να αποκρούσουν την εισβολή των Αρκάδων, μια γυναίκα να προσέφερε το μωρό της να πολεμήσει με τον στρατό έπειτα από όνειρο που είδε. Οι άρχοντες δέχτηκαν την προσφορά της και το βρέφος (πιθανόν ενσάρκωση του Δία) μεταμορφώθηκε σε φίδι και τρόμαξε τους εχθρούς, οι οποίοι τράπηκαν σε άτακτη υποχώρηση. Εκτοτε συλλατρευόταν με την Ειλείθυια διότι εκείνη είχε φέρει το παιδί στους Ηλείους.

Γυμνό από τη μέση και πάνω και τυλιγμένο με ιμάτιο στο υπόλοιπο σώμα του – μοιάζει να μπουσουλά -, το βρέφος όπως απεικονίζεται από τον αρχαίο γλύπτη, αν και βρέθηκε σε επίχωση της ρωμαϊκής περιόδου, χρονολογείται στην ώριμη κλασική περίοδο (πριν από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ.), σε μια εποχή δηλαδή κατά την οποία είναι σπάνια η απόδοση βρεφών σε αυτή τη στάση και στα ελάχιστα σωζόμενα παραδείγματα τα νήπια παρουσιάζονται γυμνά. Το συγκεκριμένο γλυπτό ενδεχομένως να απεικονίζει τον Σωσίπολη – όπως προτείνει η συγγραφέας του άρθρου, καθηγήτρια στο ΑΠΘ, Αλίκη Μουστάκα – καθώς ήταν τοποθετημένο σε περίοπτη θέση, στην είσοδο του ιερού στο οποίο συλλατρευόταν στην αρχαία Ολυμπία με την Ειλείθυια.

Η Αφροδίτη χορεύει

Μπορεί οι περιπέτειες της πολυτάραχης ζωής της να άφησαν ανεξίτηλα τα σημάδια τους στο μικροκαμωμένο μαρμάρινο σώμα της, αφού είναι ακέφαλη και ακρωτηριασμένη και η επιδερμίδα της διαβρωμένη, όμως η κίνησή της μαρτυρά πως ο δημιουργός της την είχε πλάσει να χορεύει. Ποια μπορεί να είναι η κομψή αλλά ταλαιπωρημένη γυναικεία μορφή που μοιάζει παράταιρη μέσα στη γεμάτη μεταβυζαντινά διαμαντάκια συλλογή Βαλαδώρου, η οποία δωρήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη; Πλέον κατάλληλος να της προσφέρει τη χαμένη της ταυτότητα είναι ο εκλιπών διευθυντής του, ακαδημαϊκός Αγγελος Δεληβορριάς, ο οποίος στο άρθρο του «βλέπει» στο γλυπτό της ύστερης ελληνιστικής εποχής (τέλη 2ου, αρχές 1ου αι π.Χ.) τη θεά του έρωτα Αφροδίτη σε στιγμή χορευτικού οίστρου, δεδομένου ότι ο χορός και η μουσική είχαν πρωτεύοντες ρόλους στη λατρεία της, σε συνδυασμό με το ότι μνημονευόταν να συμμετέχει σε χορούς των Χαρίτων ή των Νυμφών, παρότι δεν υπάρχουν ανάλογα εικονογραφικά παραδείγματα. Ο κορυφαίος αρχαιολόγος μάλιστα προχωρά ένα βήμα περισσότερο και μας «δείχνει» και τον τόπο προέλευσής του: τις κόγχες των βράχων που πλαισιώνουν το εν κήποις τέμενος της Ουρανίας Αφροδίτης στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης.

Η «διαδρομή» μιαςαρχαιοκαπηλίας

Την αποκάλυψη ενός άγνωστου κεφαλαίου μιας αρχαιοκαπηλίας έφερε στο φως η περιέργεια του αρχαιολόγου δρος Αγγελου Ζαρκάδα. Αναζητώντας πληροφορίες στο Αρχαιολογικό Δελτίο του 1926 για μια μελέτη του, εντόπισε τυχαία την εικόνα μιας γυναικείας μαρμάρινης κεφαλής ύψους 16 εκ., η οποία ανήκε, όπως ανέφερε το σχετικό άρθρο, στην αρχαιολογική συλλογή Λιοπεσίου στην Παιανία. Χρειάστηκε ελάχιστο χρόνο για να αναγνωρίσει το γλυπτό που γνώριζε ότι ανήκει στη συλλογή του Μουσείου Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, κάτω από την Ακρόπολη. Προς έκπληξή του διαπίστωσε πως το εν λόγω γλυπτό ήταν ένα από όσα είχαν κλαπεί το 1967 από το 1ο Δημοτικό Σχολείο Παιανίας, όπου φυλασσόταν η αρχαιολογική συλλογή Λιοπεσίου από τη δεκαετία του 1930, οπότε και συστάθηκε. Τα διασωθέντα έργα εντάχθηκαν στο Μουσείο Βραυρώνας και ορισμένα από τα κλοπιμαία επαναπατρίστηκαν το 1968 από την Ελβετία. Το διαβρωμένο κεφαλάκι από πεντελικό μάρμαρο με τη σπασμένη μύτη απεικόνιζε έναν νεαρό άνδρα, η μορφή του οποίου ανήκε σε μια επιτύμβια στήλη, και είχε ενταχθεί στη συλλογή Κανελλοπούλου πριν από τη δωρεά του στο κράτος το 1972. Της ανακάλυψης του έλληνα αρχαιολόγου, υπό άκρα μυστικότητα και ύστερα από ταύτιση του γερμανού καθηγητή Γιοχάνες Μπέργκεμαν, είχε προηγηθεί το 2007 ο επαναπατρισμός μιας ακόμη μαρμάρινης κεφαλής από τη συλλογή της Σέλμπι Γουάιτ στη Νέα Υόρκη, προερχομένης από τη συλλογή στο Λιόπεσι.

Η Περσεφόνη στη Ζυρίχη

Μια σκηνή θλίψης και αποχωρισμού – εκείνη της κατάβασης της Περσεφόνης στον Αδη – διάβαζαν όλοι ως τώρα στο μικρό μαρμάρινο αέτωμα του 400 π.Χ. που ανήκει στην αρχαιολογική συλλογή του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης, αλλά ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Τιβέριος κάνει την ανατροπή και βλέπει το εντελώς αντίθετο: μια σκηνή χαράς. Το κλειδί για τη νέα ερμηνεία είναι ότι η θεά Δήμητρα δεν απεικονίζεται θλιμμένη με το κεφάλι της υποβασταζόμενο από το χέρι της. Αντιθέτως, στρέφεται προς το κεντρικό ζευγάρι της παράστασης, την Περσεφόνη την οποία συνοδεύει ο Ερμής ακουμπώντας τον ώμο της ως ένδειξη οικειότητας (δεν την κρατά από το χέρι όπως τις θνητές). Ταυτοχρόνως όλες οι υπόλοιπες μορφές στρέφονται ή κινούνται προς αυτή, με εξαίρεση εκείνη της αριστερής γωνίας που ερμηνεύεται ως η Ελευσίνα. Αρα εδώ απεικονίζεται η σκηνή της ανόδου της Περσεφόνης από τον Κάτω Κόσμο. Ταυτοχρόνως το άγνωστης προέλευσης αέτωμα του 5ου αι. π.Χ. αποκτά πατρίδα – την Κάτω Ιταλία – και θεωρείται ότι έστεφε πιθανόν έναν ξύλινο ταφικό ναΐσκο λόγω έλλειψης μαρμάρου στην περιοχή, ενώ δεν αποκλείεται ο παραγγελιοδότης να συνδεόταν με τα Ελευσίνια Μυστήρια.

Μείωση φόρου στα Στάγειρα

Μια σοβαρή φοροαπαλλαγή, ένα σπάνιο έργο μνημειακής πλαστικής των αρχαϊκών χρόνων από τη Βόρεια Ελλάδα και η πρώτη και μοναδική ως τώρα επιγραφική μαρτυρία για τη γενέτειρα του Αριστοτέλη, τα Στάγειρα, φαίνεται πως έχουν χωρέσει σε ένα μαρμάρινο και διαβρωμένο από τον χρόνο υπέρθυρο, το οποίο σχετίζεται με την οχύρωση της πόλης από τους ιδρυτές της, ίωνες αποίκους της Ανδρου. Ενας κάπρος κοσμεί ένα μέρος του σπασμένου υπερθύρου. Πρόκειται για το ιερό ζώο και σύμβολο της πόλης που αποτυπωνόταν στα νομίσματά της, ενώ Κάπρος ήταν το κοινό αρχαίο όνομα για το λιμάνι των Σταγείρων και της γειτονικής νησίδας. Απέναντί του στέκεται ένα λιοντάρι. Γύρω από τα ανάγλυφα ζώα υπάρχουν χαραγμένες επιγραφές του 6ου αι. π.Χ. που, σύμφωνα με τον ανασκαφέα της περιοχής Κώστα Σισμανίδη, αποτελούν ένα μοναδικό φορολογικό κείμενο: μια ειδική ρύθμιση που προέβλεπε τη μείωση ενός δυσβάσταχτου φόρου στο λογικό ποσό των πέντε δραχμών. Ενδιαφέρον στοιχείο, δε, είναι ότι σε κάποιο σημείο τού αποσπασματικά σωζόμενου υπερθύρου σώζεται η καταγωγή του γλύπτη – δημιουργού των δύο ανάγλυφων ζώων, που ήταν Σταγειρίτης. Αναφορά με ιδιαίτερη σημασία καθώς πρόκειται για τη μοναδική γνωστή ως σήμερα επιγραφική μαρτυρία – και μάλιστα πολύ πρώιμη – για τη συγκεκριμένη πόλη.