«Ενα σώμα σε αναστολή, ούτε ζωντανό, ούτε νεκρό»

«Δεν ξέρει ότι στο εξής είναι σε πόλεμο και ότι ο στρατός του εχθρού κατοικεί εντός της». «Κάτι γλίστρησε μέσα της και την άρπαξε, κάτι σιχαμένο, ολόκληρο το κορμί της το ένιωσε να παγώνει με τρόπο που τη φοβίζει πολύ για να μπορεί να τον περιγράψει». «Είναι η χρονιά που αρχίζει να χαστουκίζει τον εαυτό της, να χτυπάει το κεφάλι με τις γροθιές της, να το κουτουλάει στον τοίχο, να στήνει σενάρια τέλειας αυτοκτονίας, αυτοκτονίας μεταμφιεσμένης σε ατύχημα, αυτοκτονίας πέραν πάσης υποψίας». Στο αφήγημα «Το κοριτσάκι στον παγετώνα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα (μτφ. Aννα Δαμιανίδη, 2020) η 40χρονη σήμερα Αντελαΐντ Μπον επιστρέφει σε ένα τραύμα. Σε ένα αίσθημα ασφυξίας, πνιγμού και βίας. Είναι το δικό της αίσθημα, καθώς σε ηλικία 9 ετών έπεσε θύμα βιασμού. Ο αναγνώστης εισέρχεται με δική του ευθύνη στην οδυνηρή ανασύσταση των γεγονότων, καθώς εδώ η λογοτεχνική αφήγηση τίθεται στην υπηρεσία της θεραπευτικής.

Η Μπον στρέφει τον καθρέφτη πίσω στην ηλικία της προεφηβείας, όταν συμβαίνει το τραύμα. «Δεν αισθάνεται τις μέδουσες να γλιστράνε μέσα της εκείνη την ημέρα, δεν αισθάνεται τα μακριά διάφανα πλοκάμια τους να τη διαπερνούν, δεν ξέρει ότι οι κλωστές τους θα την παρασύρουν σιγά σιγά σε μια ιστορία που δεν είναι δική της, δεν την αφορά. Δεν ξέρει ότι θα τη βγάλουν από τον δρόμο της, θα την τραβήξουν σε έρημα και αφιλόξενα βάθη, θα την εμποδίζουν σε κάθε βήμα, στο παραμικρό, θα την κάνουν να αμφιβάλλει για τη δύναμή της, θα συρρικνώσουν χρόνο με τον χρόνο τον κόσμο που την περιβάλλει σε μια μικρή φουσκίτσα αέρα χωρίς διέξοδο». Μέσα από την τελετουργία της γραφής η Μπον βρίσκει τις λέξεις για να περιγράψει το μετατραυματικό στρες, ανακαλεί τη χρονιά που αρχίζει να χαστουκίζει τον εαυτό της, στήνει σενάρια τέλειας αυτοκτονίας, αποκτά βουλιμικές τάσεις. Μέρος της αφήγησης στο τέλος θα γίνουν οι συνεδρίες της θεραπείας – η Μπον ευχαριστεί ξεχωριστά την καθοδηγήτριά της Μιριέλ Σαρμονά -, αλλά και οι ημέρες της ακροαματικής διαδικασίας με τον βιαστή (Τζοβάνι Κόστα). Η Αντελαΐντ Μπον απάντησε στις δικές μας ερωτήσεις, με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου, που εντάσσεται αναπόφευκτα στην επικαιρότητα.

Υπήρξατε θύμα βιασμού σε μικρή ηλικία. Πώς επιβιώσατε μέσα από αυτή την οδύνη όλα αυτά τα χρόνια, που σημάδεψε τη ζωή σας και πώς φτάσατε στο σημείο να τα καταγράψετε σε βιβλίο;

Οπως πολλά θύματα, για μεγάλο χρονικό διάστημα απομακρύνθηκα, αποκόπηκα από τον εαυτό μου, τα συναισθήματά μου, το σώμα μου, μέσω μιας επικίνδυνης συμπεριφοράς, εθισμών, βουλιμίας. Ταυτόχρονα έψαχνα παντού, προς όλες τις κατευθύνσεις, μια εξήγηση. Ηθελα να ζήσω. Να ζήσω ολοκληρωτικά. Αυτό το βιβλίο το έγραψα για όλες τις αδελφές μου και τους αδελφούς μου στον παγετώνα. Για να εξοικονομήσουν χρόνο πραγματικής ζωής. Μιαν ειρηνική ζωή. Θεραπευμένοι. Το έγραψα για συγγενείς, γονείς, θεράποντες, αστυνομικούς, δικαστές. Για να τους κάνω να νιώσουν τι θα πει να ζει κανείς μετά από έναν βιασμό. Το έγραψα γιατί όταν ένα θύμα σεξουαλικής βίας διαγνωστεί και φροντιστεί σωστά, θεραπεύεται. Το έγραψα γιατί στην Ευρώπη, ένα στα πέντε μικρά κορίτσια πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας.

Εξηγήστε μας τον τίτλο του βιβλίου σας, που παίζει σημαντικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση της αφηγήτριας.

Συχνά σε συνεδρίες θεραπείας, ένιωθα ξαφνικά πολύ μόνη, παγωμένη, ακίνητη, μέσα σε μια μεγάλη λευκή έρημο, περιμένοντας. Οταν ερχόταν αυτό το συναίσθημα έλεγα στον ψυχολόγο μου, είμαι ακόμη το κοριτσάκι στον παγετώνα. Για χρόνια είχα την αίσθηση ότι παραπατώ, ότι ζω μια ζωή που σταμάτησε, μια ζωή που δεν προχωρά πλέον προς τον θάνατο, όπως υπέροχα το θέτει ο Ρίλκε. Ενα σώμα που έχει υποστεί βιασμό είναι ένα μολυσμένο σώμα, κυριευμένο από το μίσος του άλλου. Ενα σώμα σε αναστολή, ούτε αρκετά νεκρό, ούτε αρκετά ζωντανό. Μια λειψή ζωή, σαν να ζει κανείς εκτός του εαυτού του, που προσπαθεί να την κρύψει από όλους. Μια μοναξιά τόσο μεγάλη που δεν μπορούμε να της δώσουμε όνομα. Ολα αυτά τα ένιωθε αυτό το μικρό κορίτσι στον παγετώνα. Αυτό το βιβλίο το έγραψα και για αυτήν, για να την ευχαριστήσω που με περίμενε τόσον καιρό.

Αναφέρετε στο βιβλίο την ανάμνηση του βιασμού. Λέτε ότι δεν πρόκειται για συνειδητή αυτοβιογραφική ανάμνηση. Βρίσκεται εκτός χρόνου, επιβάλλεται σαν να δημιουργείται εκείνη τη στιγμή. Είναι αμετάλλακτη σαν το μαύρο κουτί των αεροπλάνων…

Δεν το ισχυρίζομαι εγώ, τα τελευταία είκοσι χρόνια η νευροεπιστήμη έχει βελτιώσει σημαντικά την κατανόηση της Διαταραχής του Μετατραυματικού Στρες και βασίζομαι ιδιαίτερα στην έρευνα την οποία έκαναν οι δρες Bessel Van der Kolk και Muriel Salmona, που είναι αυθεντίες στο θέμα. Οσον αφορά τη μνήμη του βιασμού, πρόκειται για τη λειτουργία που είναι γνωστή σήμερα ως η έννοια της τραυματικής μνήμης. Αυτός ο όρος προσδιορίζει τους νευρολογικούς και φυσιολογικούς μηχανισμούς επιβίωσης που δημιουργούνται κατά τη διάρκεια της βίαιης πράξης, που αφήνουν έντονα και διαρκή ίχνη και διαταράσσουν μακροπρόθεσμα ολόκληρη την ψυχο-συναισθηματική ζωή, τη συμπεριφορά του θύματος και την ψυχική του λειτουργία. Ανά πάσα στιγμή μπορεί κανείς να γίνει λεία της επανεμφάνισης φλασμπάκ που διαταράσσουν την πορεία των ιδεών και της σκέψης μας. Μια συνηθισμένη κατάσταση μπορεί να κρύψει έναν πυροκροτητή, συνδεδεμένο με τις αισθήσεις, που σε εκτοξεύει στο τραυματικό βίωμα. Εικόνες, σκέψεις, οι χειρονομίες ή τα λόγια του βιαστή έρχονται στην επιφάνεια, διαταράσσοντας τη σχέση μας με πραγματικότητα και μας επαναφέρουν σε μια κατάσταση έντονου στρες. Είναι τρομακτικό, οπότε για τα αποφύγουν, όσοι κακοποιήθηκαν σεξουαλικά στην παιδική ηλικία δεν έχουν άλλη επιλογή από το να υιοθετήσουν συμπεριφορές αυτοελέγχου, αποσύνδεσης, ώστε να αποτρέψουν κάθε αναζωπύρωσή τους.

Στο βιβλίο μου, αποκαλώ αυτά τα συμπτώματα μέδουσες. Οι μέδουσες πλησιάζουν σιωπηλά, δεν μπορεί κανείς να τις δει, μόνο όταν επιτεθούν τις νιώθουμε. Υπό αυτήν την έννοια, τα συμπτώματα που σχετίζονται με τις Διαταραχές Μετατραυματικού Στρες τούς μοιάζουν. Αλλά ταυτόχρονα είναι υπέροχα πλάσματα, και όταν τελικά έγινε η διάγνωση, όταν σταμάτησα να πιστεύω ότι είμαι τρελή, γεμάτη μίσος, βίαιη, τα συμπτώματα αυτά έγιναν οι ενδείξεις για όσα είχα υποστεί από τον βιαστή μου. Με καθοδήγησαν και μου επέτρεψαν να θυμηθώ όλα όσα είχαν συμβεί εκείνη την ημέρα στις σκάλες.

Υπάρχει κουλτούρα βιασμού στη σημερινή γαλλική κοινωνία; Μαθαίνουμε συνεχώς για περιστατικά που έρχονται στο φως το τελευταίο διάστημα.

Στη Γαλλία, με το πρόσχημα της αβροφροσύνης, οι γυναίκες εξακολουθούν να παραμερίζονται, οι απόψεις τους υποτιμώνται, δεν έχουν πραγματική υπόσταση παρά μόνο θεοποιημένες ή ως αντικείμενα. Η κουλτούρα του βιασμού, αυτό το σύστημα της άρνησης της βίας και της ενοχοποίησης των θυμάτων, που επέτρεψε επί αιώνες την ανδρική κυριαρχία, δεν είναι μια σύγχρονη καινοτομία. Αυτό που είναι νέο, είναι ότι σήμερα ακούμε τα θύματα. Στη Γαλλία, οι αφηγήσεις των θυμάτων έχουν εδώ και μερικά χρόνια έναν εκπληκτικό αντίκτυπο. Είναι ένα θέμα που συζητείται συνεχώς στα μέσα ενημέρωσης. Παρατηρείται μια πραγματική συνειδητοποίηση, απομακρυνόμαστε επιτέλους από το ιδιωτικό, από το άτομο, για να κινηθούμε προς το πολιτικό και το συλλογικό. Η έννοια της συγκατάθεσης συζητείται έντονα. Μέσα σε λίγα χρόνια, η συμπεριφορά των δημοσιογράφων έχει αλλάξει. Ενδιαφέρονται για τις απόψεις των θυμάτων. Από τον όρο παιδόφιλος, πήγαμε στον όρο εγκληματίας παιδόφιλος. Φυσικά, υπάρχουν ακόμη αντιστάσεις, ορισμένοι ζητούν την επιστροφή της ηθικής τάξης. Αντιθέτως, για μένα είναι μια επανάσταση της επιθυμίας. Οι γυναίκες θέλουν να ξεφύγουν από ένα υποταγμένο σώμα, από ένα σώμα που υποφέρει, προς ένα ζωντανό σώμα, σε ένα σώμα που επιθυμεί.

Πιστεύετε ότι καθώς σπάει ήδη η σιωπή των θυμάτων, θα υπάρξει πρακτικό αντίκρυσμα προς το καλύτερο στις κοινωνίες που ζούμε;

Οσο περισσότερες ιστορίες έρχονται στο φως, όσο περισσότερο καταδικάζεται η ατιμωρησία των βιαστών, τόσο πιο πολύ γίνεται ξεκάθαρο πόσο συνηθισμένη είναι η ιστορία των σεξουαλικών επιθέσεων. Δεν είναι θέμα καταγγελίας του ενός ή του άλλου ατόμου, της παράδοσής τους στη λαϊκή ετυμηγορία, αλλά να τεθούν οι βιαστές ενώπιον των ευθυνών τους, αντιμέτωποι των συνεπειών των πράξεών τους. Να ξεσκεπαστεί το σύστημα της πατριαρχικής κυριαρχίας, προκειμένου να οικοδομηθεί μια πιο ισότιμη, πιο δίκαιη κοινωνία.

Πώς βλέπετε τη θέση της γυναίκας σήμερα; Τι έχει κερδίσει και τι αναζητείται ακόμη;

Πιστεύω ότι ακριβώς δεν πρόκειται για κατακτήσεις. Αυτό το λεξιλόγιο εξακολουθεί να είναι το λεξιλόγιο της κυριαρχίας. Δεν είναι το ζήτημα να αποσπάσουμε εδάφη από τους άντρες. Οχι, είναι μια πολύ απλούστερη ιστορία αμοιβαίου σεβασμού. Πολλά πρέπει να γίνουν ακόμη, βελτιώνοντας τη φροντίδα των θυμάτων, μεταμορφώνοντας τον νόμο, εκπαιδεύοντας δικαστές, αστυνομικούς και γιατρούς. Εκπαιδεύστε, για να αποδομηθούν τα στερεότυπα.

Επειδή γράφετε λογοτεχνία, πείτε μας τι φωτίζει η αφηγηματική αλήθεια του βιβλίου, σε σχέση με τα πραγματικά γεγονότα;

Ηταν πολύ σημαντικό για μένα να γράψω λογοτεχνία. Ηθελα ο αναγνώστης να μη βγει από το βιβλίο μου ανέπαφος, να βιώσει την καταστροφή με κάποιον τρόπο. Και για να το πετύχω αυτό χρησιμοποίησα όλη τη δύναμη της λογοτεχνίας. Ολα τα γεγονότα είναι αληθινά, δεν επέτρεψα στον εαυτό μου καμία μυθοπλασία, αυτό που έπρεπε να διηγηθώ για μερικούς ήταν ήδη απίστευτο, αλλά αντιθέτως εργάστηκα για την επιλογή των λέξεων, του ρυθμού και της δραματουργίας, ώστε να μην μπορεί κανείς να αφήσει το βιβλίο, ήθελα να μεταμορφώσω την εμπειρία μου σε ένα είδος μεταφυσικού θρίλερ. Μόνον μέσω της τέχνης μπορείς να δώσεις σε κάποιον να νιώσει αυτό που δεν υπάρχει στα λεξικά, το αδιανόητο. Ενας ενήλικος που βιάζει ένα παιδί.

Η λογοτεχνία διαπερνά το σώμα, επηρεάζει τη σάρκα μας και επιτρέπει την αποδόμηση και την ενσυναίσθηση, είναι πολύ πιο ισχυρή και βαθιά από την ανάγνωση χιλιάδων ειδήσεων που αφορούν πραγματικά γεγονότα. Βοηθά να αναδειχθεί αυτό που καταπνίγει την κραυγή, να δείξει την απουσία και τη σύγχυση. Πιστεύω βαθιά στη λυτρωτική δύναμη της λογοτεχνίας. Δεν είμαι σίγουρη ότι θα είχα αντέξει όλα αυτά τα χρόνια χωρίς τα βιβλία.

Για τη μετάφραση της συνέντευξης ευχαριστούμε την εκδότρια του Στερεώματος, Λίζα Σιόλα.