Ο θεατρικός Θεοτοκάς

Ο Γιώργος Θεοτοκάς (1906 – 1966) είναι μια εξέχουσα πνευματική παρουσία, με δράση πολιτική και, κυρίως, πνευματική σε δίσεκτα χρόνια για την Ελλάδα. Σου προκαλεί ίλιγγο αυτή η εποχή, όταν ανατρέξει κανείς στα φοβερά επεισόδια της ελληνικής τραγωδίας: Βαλκανικοί Πόλεμοι, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Μικρασιατική Καταστροφή, απανωτές δικτατορίες, παρένθεση με ανακήρυξη της Δημοκρατίας, δικτατορία Μεταξά, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος. Ο Θεοτοκάς πολιτεύτηκε με το Κόμμα των Φιλελευθέρων, αλλά δεν εξελέγη βουλευτής. Ως πνευματική παρουσία υπήρξε ηγετικό στέλεχος της γενιάς του ’30, πιστώνεται εξάλλου και με το μανιφέστο αυτής της γενιάς (πεζογράφων, ποιητών, ζωγράφων, αρχιτεκτόνων, ιστορικών, κοινωνιολόγων). Το 1929 εκδίδει το δοκίμιο «Ελεύθερο Πνεύμα», όπου και εισηγείται το περιεχόμενο του όρου «ελληνικότητα» που επεδίωκε την ένταξη μιας αυθεντικά ελληνικής παιδευτικής παράδοσης, αυτόνομης μέσα στην ευρωπαϊκή ιδεολογική και αισθητική κληρονομιά. Είναι το ίδιο ιδεολογικό κίνημα που σημειώνει έξοχα έργα στην Ισπανία ως «Εσπανιδάδ», με κορυφαίους εκπροσώπους τον Λόρκα, τον Νταλί, τον Ντε Φάλια και στο σινεμά τον Μπονιουέλ, όλοι κάτω από την εμπνευσμένη πνευματική ηγεσία του φιλοσόφου Ουναμούνο, υπουργού σε σύντομη ισπανική Δημοκρατία που κατέλυσε ο Φράνκο.

ΑΦΤΙΑΣΙΔΩΤΗ ΕΚΦΡΑΣΗ. Στην Ελλάδα αυτή η πνευματική κίνηση, με ιδεολογικό μπροστάρη τον Αγγελο Σικελιανό, ανέδειξε κείμενα και θεωρίες που έφερναν στο προσκήνιο το δημοτικό τραγούδι, τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη, τη δημοτική μουσική, τον Καραγκιόζη και το ήθος, αλλά κυρίως το ύφος της αφτιασίδωτης έκφρασης. Οσοι ανατρέξουν στις μάντρες που παίζει Καραγκιόζη ο Σωτήρης Σπαθάρης, φέρνουν στο προσκήνιο τα έξοχα μελετήματα του Νικολάου Πολίτη για το δημοτικό τραγούδι, τις νεοελληνικές παροιμίες, τις παραδόσεις του ελληνικού λαού και, με βοηθό τον λαογράφο Γεώργιο Μέγα, τις λαϊκές γιορτές και τη λαϊκή αρχιτεκτονική. Σημειώνω εδώ πως το 1946 που σε υπηρεσιακή κυβέρνηση έγινε υφυπουργός ο Νίκος Καζαντζάκης (και ήταν εκείνος που έφερε στην Ελλάδα Ποντίους της Γεωργίας, διωγμένους από τον Στάλιν) χρηματοδότησε τον Γεώργιο Μέγα και, σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη, δημιούργησαν βιβλίο με αρχιτεκτονικά σχέδια ποικίλων μορφών λαϊκής κατοικίας, ώστε να δημιουργηθούν με τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση οικισμοί με παραδοσιακό ύφος. Η Καισαριανή ήταν ένας τόπος που εφαρμόστηκε μερικώς το πρόγραμμα. Σώζονται ακόμη τεκμήρια αυτής της αισθητικής.

Στη λογοτεχνία συνέπλευσαν, με αυτόνομη και όχι δουλική υποταγή σε συνταγές, ο Θεοτοκάς, ο Σεφέρης, ο Βενέζης, ο Πετσάλης – Διομήδης, ο Τερζάκης, ο Παπανούτσος, ο Κακριδής, ο Καραντώνης, ο Λίνος Πολίτης, ο Κ.Θ. Δημαράς, ο ιστορικός της γενιάς. Ο Τσαρούχης ήταν μαθητής του Κόντογλου και του ζωγράφου Διαμαντή Διαμαντόπουλου που αποτέλεσαν το εικαστικό πάρισον του κινήματος. Σε αυτό εντάχθηκε ο Κουν, ήδη από τις πρώτες του απόπειρες στο Κολλέγιο Αθηνών, με λαϊκά έργα, όπως η «Ερωφίλη» και η «Βαβυλωνία». Μέσα σε αυτό το πυρετικό κλίμα, ενώ στον ορίζοντα έχουν σκάσει οι νάρκες του φασισμού και του ναζισμού, ο Φράνκο στην Ισπανία, ο Σαλαζάρ στην Πορτογαλία και στην Ελλάδα οι Πάγκαλοι και οι Μεταξάδες.

Ο Θεοτοκάς, και θα περιοριστώ στο θέατρο, πιστός στα κελεύσματα της «Σχολής της Ελληνικότητας», καταδύεται στην ελληνική παράδοση, κυρίως στο δημοτικό τραγούδι, κατά τα πρότυπα της πρωτοπορίας του Λόρκα, και αντλεί θέματα για τα έργα του από τις «Παραλογές». Ετσι γράφει το «Γιοφύρι της Αρτας», το «Ονειρο του δωδεκάμερου», το «Κάστρο της Ωριάς», το «Παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας», το «Συναπάντημα στην Πεντέλη» (επεισόδιο από τη ληστροκρατία στην Αττική), το «Τίμημα της λευτεριάς». Ολα αυτά παίχθηκαν κυρίως από τον κατεξοχήν αισθητικό οπαδό, σκηνοθέτη και συνοδοιπόρο, Σωκράτη Καραντινό.

Ο ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ. Ανάμεσα σ΄αυτά άπαιχτο ακόμα είναι το έργο του «Αντάρα στ’ Ανάπλι», με θέμα τη δολοφονία του Καποδίστρια. Θα μου επιτρέψετε μια παρέμβαση: το έργο αυτό, σε μορφή τραγωδίας, με ευριπίδειο πρόλογο, επεισόδια, χορικά και από μηχανής Αγιο, τον Αγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο – έξω από τον ναό αυτόν έγινε η δολοφονία του κυβερνήτη από τους Μαυρομιχαλαίους – ανήκει στην ίδια περίοδο με τον «Διγενή Ακρίτα» του Σικελιανού και τα «Ελληνικά Νιάτα» του Ρώτα (έγραψα γι’ αυτά σε προηγούμενα άρθρα). Είναι μια γόνιμη προσπάθεια, με οδηγό τη στέρεη φόρμα της αρχαίας τραγωδίας, να δημιουργηθούν σύγχρονα έργα με «μύθους» ιστορικούς (Ακρίτες, Κατοχή, πρώτη ελληνική μετεπαναστατική Δημοκρατία). Το έργο αυτό ατύχησε σκηνικά, διότι την εποχή που γράφτηκε επεβλήθη το δράμα του Καζαντζάκη «Καποδίστριας», που παίχθηκε στο Εθνικό Θέατρο, το μόνο του Καζαντζάκη, όσο ζούσε, το 1946 που ήταν υφυπουργός! Ετσι το ομόθεμο έργο του Θεοτοκά έμεινε άπαιχτο. Το ανέβασα εγώ δύο φορές, σε ιδιωτικό λύκειο της Ηλιούπολης το 1963 και στη Σχολή Μωραΐτη το 1973. Στην Ηλιούπολη το είχε παρακολουθήσει και η Κοραλία Θεοτοκά, η δεύτερη τραγική σύζυγος του συγγραφέα, που αυτοκτόνησε μετά τον θάνατό του από μελαγχολία. Θα ήταν και ιστορικά και ηθικά δικαιωμένο, αν, με την ευκαιρία των 200 χρόνων από την Επανάσταση, κάποια εθνική μας σκηνή αποφάσιζε να ανεβάσει ένα, το τονίζω, θαυμάσιο θεατρικό δημιούργημα, ποιητικής πνοής. Τα χορικά του είναι έξοχα να εμπνεύσουν έναν άξιο, νέο συνθέτη. Στην παράσταση της Σχολής Μωραΐτη τον ρόλο του Καποδίστρια ερμήνευε ο αριστούχος μαθητής μου Νίκος Σκυλακάκης, αδελφός του νυν υφυπουργού Θόδωρου Σκυλακάκη, μαθητής μου κι αυτός. Σε μιαν άλλη σχολική περίοδο ανέβασα και το μονόπρακτο του Θεοτοκά «Πέφτει το βράδυ». Το Εθνικό Θέατρο ανέβασε το ιστορικό δράμα του «Αλκιβιάδης», με πρωταγωνιστή τον Στέλιο Βόκοβιτς, μια έξοχη διείσδυση σε αυτή την ιδιοφυή και συνάμα αντιφατική, ιστορική προσωπικότητα.

Ο Θεοτοκάς, με πράγματι αφοσιωμένες στις ιδέες της γενιάς του ’30 εστιάσεις, προσπάθησε, με κατάδυση στις ιστορικές και τις λαϊκές ρίζες του Γένους, να αποδείξει το κύριο ιδεολόγημα της γενιάς του, τη συνέχεια της παράδοσης και των μορφών του Γένους, και όχι του έθνους – υπάρχει διαφορά ηθικής ιστορικής.

Θα αναφερθώ σε ένα ανέκδοτο γεγονός που μου το αφηγήθηκε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος. Του Αγίου Κωνσταντίνου, το 1961, στο σπίτι του εορτάζοντος υπουργού και ακαδημαϊκού, έχουν συγκεντρωθεί για ευχές πάνω από τριάντα λόγιοι της γενιάς του ’30. Επίσης παρευρίσκεται και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής που δεν εόρταζε ποτέ επισήμως. Σε ένα πηγαδάκι, με τα ποτά στο χέρι, συνομιλούν ο Βενέζης, ο Τερζάκης, ο Καραντώνης, ο Δημαράς και ο Θεοτοκάς. Πλησιάζει ο Καραμανλής και, απευθυνόμενος σε όλους, λέει: «Εσείς είστε όλο κριτική. Θέλω να κάνω κάτι για την πνευματική Θεσσαλονίκη. Εχετε κάποια πρόταση»; Πετάγεται ο Θεοτοκάς και του λέει: «Να ιδρύσετε δεύτερη Κρατική Θεατρική Σκηνή». Ο Καραμανλής, χωρίς να σκεφτεί, αντιλέγει: «Εγινε! Θα πας πρόεδρος;». Ο Θεοτοκάς πολιτευόταν με τον Γεώργιο Παπανδρέου, αλλά όχι μόνο δέχθηκε, αλλά και ο Καραμανλής του ανέθεσε ελεύθερα να οργανώσει το επιτελείο. Ετσι στο Δ.Σ. πήγε ο Κακριδής, ο Λίνος Πολίτης, ο Κριαράς και διορίστηκε καλλιτεχνικός διευθυντής ο προσωπικός φίλος του Θεοτοκά, ο Σωκράτης Καραντινός.

Ενα από τα πρώτα ελληνικά έργα που ανέβηκαν ήταν το ιστορικό δράμα του Σπύρου Ευαγγελάτου (μόλις 23 ετών τότε!) «Νικόλαος Γαλάτης» (1963). Ο Γαλάτης ήταν ένας της Φιλικής Εταιρείας που καταδικάστηκε για προδοσία των μυστικών και αποδείχθηκε μετά θάνατον πως ήταν συκοφαντία. Συνθέτης της παράστασης ο νεαρός, τότε, Δημήτρης Τερζάκης. Αλλες εποχές, άλλοι άνθρωποι!