Ο «ιερός» αναρχισμός {LF}και η «βέβηλη» κοινωνία

Η νεωτερικότητα, δηλαδή η ευρωπαϊκή ιστορική περίοδος από τον Διαφωτισμό ως τα μέσα του 20ού αιώνα, είναι η εποχή των ιδεολογιών, αναγκαίων για τη δημιουργία εθνικών κρατών με έμφαση στην εθνική ταυτότητα, κυριαρχία, οικονομία και κουλτούρα. Με σημείο εκκίνησης τη Βιομηχανική Επανάσταση, που χαρακτηρίζεται από ραγδαία αστικοποίηση, εμφάνιση και αντιπαλότητα μεταξύ κοινωνικών τάξεων, συσσωρεύοντας προόδους στις επιστήμες και πολιτικές ανατροπές, είναι, σε αυτή τη φάση της ανάδυσης και ισχυροποίησής της, η «Εποχή των Επαναστάσεων» (1789-1848) και η «Εποχή του Κεφαλαίου» (1848-1875) για τον Ερικ Χομπσμπάουμ. Θεμελιώδες στήριγμα όλων εκείνων των εξελίξεων είναι η συστηματική απόρριψη του θρησκευτικού στοιχείου της πίστης στη χριστιανική (με τις παραφυάδες της) υπερφυσική δύναμη και η πολύβουη μετάβαση στην εκκοσμίκευση, δηλαδή στον ορθολογισμό, συγκροτημένο σε τυπικούς και άτυπους κανονισμούς, πάει να πει σε εκλογικεύσεις ως «ρυθμιστικών συστημάτων του βίου», σύμφωνα με τον Μαξ Βέμπερ (1864-1920) στο δοκίμιό του «Η κοινωνική ψυχολογία των θρησκειών του κόσμου» (1915). Την «αλήθεια» του χριστιανισμού αντικαθιστά η «αλήθεια» αρχών στον χειροπιαστό κόσμο που βρίσκεται εδώ κάτω και είναι ο μόνος υπαρκτός.

Αυτή η «αλήθεια», καθώς στερείται την εξ ουρανού σοφία, έχει ανάγκη καθορισμού των εννοιών που προτείνει και, όσο στοιχειοθετείται και ακμάζει, έχει τους ευαγγελιστές και τους προδότες της, τους μαχητές και τους ήρωές της, εκείνους που την κακοποιούν, την επιβάλλουν και την εκμεταλλεύονται: η κοινωνιολογία έχει διακρίνει την ύπαρξη αυτής της αντιπαράθεσης μεταξύ πιστών και απίστων, σημειώνοντας πως η ιδεολογία δεν υφίσταται δίχως δράση, ουσιώδες συστατικό της οποίας είναι η συγκρότηση της πραγματικότητας μέσω της κατασκευής αφηρημένων εννοιών υψηλής ακρίβειας «θεωρητικής ορθολογικότητας», σχηματισμό συμβολικών σημασιών και γνωσιακής διαδικασίας για την απόδοση αιτιοτήτων. Αυτός ο ιερός «κανόνας» όμως υφαρπάζεται κοινωνικά και πολιτικά από την πάντα βέβηλη «καθεστηκυία τάξη» και μολύνεται από οικονομικές προτεραιότητες, που οδηγούν σε αγεφύρωτες στρεβλώσεις, δηλαδή στην παρερμηνεία των αρχών του «κανόνα», με λίγες λέξεις στη συστηματική βεβήλωση αυτού του ιερού. «Κοινωνιολογικά, το ιερό», σημειώνουν οι συγγραφείς, «αναφέρεται σε συλλογικές αναπαραστάσεις μιας ιδανικής – ιδεατής κατάστασης που προκαλεί δέος και υπερβαίνει τη μικρότητα και τη ρουτίνα της καθημερινής ζωής, εμπνέει τη δράση μας και δίνει νόημα στον βίο μας. Το βέβηλο φθείρει και αμαυρώνει αυτές τις αναπαραστάσεις και μας απομακρύνει από τη σχέση μας με το ιερό». Σε αυτό το καταστατικό γίγνεσθαι, η εμφάνιση του αναρχισμού είναι η κατάκτηση της κοινωνικής και πολιτικής σωτηρίας.

Ο αναρχισμός αποτελεί «θέση», έναν «ανένδοτο». Είναι το ηθικό πρόταγμα της νεωτερικότητας σε όλη τη διαδρομή της και σε όλες τις παρόδους της. Αυτός και μόνο αυτός αποδέχεται το τρίπτυχο ελευθερία – ισότητα – αδελφότητα στην πλήρη και απαράλλαχτη εφαρμογή του. Αν τα αρχικά ερωτήματα, προκαλούμενα από την «Εποχή των Επαναστάσεων» και προωθούμενα στην «Εποχή του Κεφαλαίου», ήταν τι είδους ηθικά προτάγματα επιτρέπουν ένα τέτοιο όραμα, πώς οι αναρχικοί διαχειρίζονται τον εαυτό τους και τον κοινότοπο κόσμο σε σχέση με τις «θέσεις» τους, ποια είναι η συμπεριφορά και τα προαπαιτούμενα για την πορεία προς την ολοκλήρωση του οράματος, οι εμμονές που προέκυψαν μετέβαλαν την πρόσληψη του ιερού και του βέβηλου ώστε να συγκροτούν τη μόνιμη και ευρύτερη σύγκρουση μεταξύ του αναρχισμού και της εν ισχύι κοινωνίας. Δεν νοείται οποιαδήποτε άλλη σχέση μεταξύ αυτών των δύο: πρόκειται για ενδοοικογενειακή διάσταση δίχως πιθανότητα κατευνασμού, οπότε η βία δεν αργεί να κάνει την εμφάνισή της, όλο και συχνότερη, όλο και πιο ακραία, στοχευμένη όσο και τραγικά άστοχη. Το πέρασμα από την αντιπαλότητα στη σύγκρουση και στη βία καταλήγει στην τρομοκράτηση: το ιερό τρομοκρατεί το βέβηλο.

Με τα δικά μας καταναλωτικά και τεχνολογικά μάτια, εκείνος ο αναρχισμός των Μπουχάριν και Κροπότκιν μοιάζει αθώος και ίσως παιδαριώδης: η κουβέντα γινόταν για το ψωμί, για την καταπολέμηση της αδικίας, για την αγάπη, έννοια που αποτελεί από τότε τη ραχοκοκαλιά κάθε απόχρωσης αναρχισμού. Για την τιμωρητική κοινωνία του Φουκό, η οποία προσβάλλει την ανθρώπινη υπόσταση αποφεύγοντας το σωματικό βάσανο και βασανίζοντας τις ψυχές, για την κοινωνία του θεάματος του Γκι Ντεμπόρ, η οποία βυθίζει τον άνθρωπο στην καταισχύνη της εικόνας, για τον Καστοριάδη της «φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας», ο αναρχισμός είναι η πολυσήμαντη άρνηση ενός τετελεσμένου δημοκρατικού ολοκληρωτισμού, του οποίου η «πολιτική ορθότητα» ευμάρειας, σπατάλης και ατομικισμού είναι ευτυχία. Σε αυτόν τον κόσμο, ο αναρχισμός πλάθει και υποστηρίζει τον δικό του εν δυνάμει «αναρχικό ολοκληρωτισμό» των κατά περίπτωση συντεταγμένων ομάδων, υποομάδων και γκρουπούσκουλων αντιεξουσιαστών, καθώς και ημερήσιων, εβδομαδιαίων, μηνιαίων «παρεμβατικών», στους οποίους οι σύγχρονες ευκολίες των μετακινήσεων και των επικοινωνιών προσφέρουν την ευκαιρία συνεργασιών έξω από σύνορα.

Στην Ελλάδα

Ο καθηγητής Συγκριτικής Κοινωνιολογίας του Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου Μανούσος Μαραγκουδάκης και ο διδάκτωρ Επικοινωνίας και ΜΜΕ Παναγιώτης Πασχαλίδης ερεύνησαν τον αναρχισμό στην Ελλάδα και ανέλυσαν τις μορφές που έχει λάβει, με βάση την υπόθεση εργασίας τής κατά Μαξ Βέμπερ προσέγγισης, σύμφωνα με την οποία «το άτομο που έχει αποδεχτεί τον αναρχισμό και συγχρόνως έχει προσανατολίσει τον ατομικό βίο του στα αναρχικά ιδεώδη δραστηριοποιείται σε έναν υπαρξιακό αγώνα σωτηρίας του εαυτού, ανάλογο με αυτόν που υπαγορεύουν οι αξιακές θρησκείες, για τον λόγο ότι ο αναρχισμός αποτελεί ηθικό – κανονιστικό πρότυπο και όχι πρότυπο πολιτειακής οργάνωσης, όπως οι υπόλοιπες νεωτερικές ιδεολογίες». Αναλύοντας τον αναρχικό εαυτό και την αναρχική δράση στην Ελλάδα από τα μέσα του 20ού αιώνα, οι δύο ερευνητές υπογραμμίζουν πως ο εγχώριος αναρχισμός «δεν αποτελεί μια κοινωνικά περιθωριακή και πολιτισμικά ασήμαντη ομάδα όπως αλλού. Αντίθετα ο αναρχισμός αποτελεί μόνο το πιο ορατό κομμάτι μιας ευρύτερης στάσης ζωής και νοοτροπίας που διαπερνά μεγάλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας και δη της νεολαίας». Δεν είναι παράτολμο να εκφράσει κανείς πως η ελληνική κοινωνία συντηρεί προ-νεωτερικά στοιχεία φατριασμού, ορθοδοξίας, αμοραλισμού και πολιτικής καπατσοσύνης, τα οποία μεταφέρουν εκείνο το παρελθόν σε ένα διαταραγμένο ιστορικό παρόν. Αν αυτό τεκμηριωθεί ερευνητικά, οι προοπτικές του αναρχισμού στην Ελλάδα δεν είναι περιορισμένες.

Επιλέγοντας την «ερευνητική υπόθεση» ότι τα συστατικά στοιχεία της αναρχικής ιδεολογίας, σύμφωνα με τον Μαξ Βέμπερ, ορίζονται από δίπολους σωτηριολογικούς προσανατολισμούς, το σχήμα που προκύπτει ορίζεται ως εξής: «είτε ο κόσμος έχει αξία και ως εκ τούτου δικαιολογείται η δράση εντός του (“ενδοκοσμική” δράση), είτε δεν έχει αξία, οπότε η δράση προσανατολίζεται στο επέκεινα (“εξωκοσμική” δράση). Επιπλέον, είτε ο δρων πιστεύει ότι αποτελεί “εργαλείο” του υπερβατικού οράματος, δηλαδή το μέσον για να πραγματοποιηθεί το όραμα (“ασκητής”), είτε αποτελεί “δοχείο” έμπλεο του ίδιου του υπερβατικού οράματος (“μυστικιστής”)». Αυτές οι διακρίσεις έχουν προφανώς τη σημασία τους στο επίπεδο της κοινωνιολογικής ανάλυσης και προσφέρουν αφορμές για πρόσθετες επιβεβαιώσεις της θρησκειολογικής διάστασης ιερού και βέβηλου στον ελληνικό αναρχισμό. Προσφέρουν επίσης την ευκαιρία για την κατά Τζόρτζιο Αγκάμπεν προσέγγιση της βεβήλωσης ως απογύμνωσης του ιερού (γνωρίσματος του ιδιωτικού) ώστε να αποδοθεί εκ νέου στην κοινοχρηστία, δηλαδή στον δημόσιο χώρο, ό,τι έχει διαχωριστεί στη σφαίρα του ιερού («Βεβηλώσεις», εκδ. Αγρα, 2006, και «Δημιουργία και Αναρχία», εκδ. Ρεύμα, 2019).

Το βέβηλο και το ιερό στον Αναρχισμό
Μανούσος Μαραγκουδάκης – Παναγιώτης Πασχαλίδης
Εκδόσεις Προπομπός, 2019, σελ. 360
Τιμή 19,60 ευρώ