Η άγνωστη ιστορία της «Ζωής»

Η εκκλησιαστική ιστορία είναι ένα κρίσιμο κομμάτι για τη διαμόρφωση των κυρίαρχων κοινωνικών και ιδεολογικών ρευμάτων του ελληνικού κράτους που συχνά υποτιμάται από την ιστοριογραφία. Οπως πολύ εύστoχα επισημαίνει ο Πολύκαρπος Καραμούζης: «Η παρουσία της θρησκείας στη νεοελληνική κοινωνία συνδέθηκε μετεπαναστατικά με το περιεχόμενο των πολιτικών οραματισμών για τη διαμόρφωση ενός εθνικού κράτους του οποίου η γεωγραφική οριοθέτηση αποτελούσε την προϋπόθεση της εθνικής του ολοκλήρωσης. Ωστόσο, οποιαδήποτε θεσμική οργάνωση του κράτους δεν μπορούσε να λειτουργήσει ανεξάρτητα από τη δημιουργία μιας εθνικής ιδεολογίας, το περιεχόμενο της οποίας θα προσέδιδε ομοιογένεια στον κοινωνικό χώρο ενώ, ταυτόχρονα, θα διαφοροποιούσε αισθητά την ιδεολογία αυτή από αντίστοιχες που θα υπονόμευαν την εθνική του υπόσταση».

Το Αυτοκέφαλο της Ελλαδικής Εκκλησίας, στο οποίο πρωτοστάτησε ο αντιβασιλέας κατά την Οθωνική περίοδο Maurer, με τη σημαντική νομική παιδεία, είχε ως σκοπό από τη μια μεριά την πλήρη υπαγωγή της Εκκλησίας στο κράτος με τη μετατροπή της Εκκλησίας σε διοικητική του δομή, αλλά και την απεμπλοκή από την επιρροή του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Maurer πίστευε ότι έπρεπε οπωσδήποτε «η Εκκλησία της Ελλάδας να είναι ανεξάρτητη από έναν Πατριάρχη που όριζε ο Σουλτάνος» . Επιπλέον μια τέτοια θεώρηση ήταν σύμφωνη με τις προτεσταντικές αντιλήψεις του αντιβασιλέα το δικαίωμα της κοσμικής εξουσίας να ρυθμίζει τα εκκλησιαστικά πράγματα.

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ. Οι βίαιες αλλά ανθεκτικές στον χρόνο μεταβολές στην Ελλαδική Εκκλησία επέφεραν και ανάλογες αντιδράσεις. Ο Κ. Θ. Δημαράς επισημαίνει τις δεκαετίες του 1830 και του 1850 ως εκείνες της ιδεολογικής και θρησκευτικής σκλήρυνσης υπονοώντας τα λαϊκο-θρησκευτικά κινήματα του Κοσμά Φλαμιάτου, Χριστόφορου Παπουλάκου και Απόστολου Μακράκη. Ο με καταγωγή από τη Σάμη της Κεφαλονιάς κοσμοκαλόγερος Κοσμάς Φλαμιάτος, με υψηλή μόρφωση, είχε ξεκινήσει μια σειρά κηρυγμάτων με οξεία κριτική εναντίον των πολιτικών και κυρίως εναντίων των αγγλόφιλων. Κατέκρινε τις «κυβερνητικές διώξεις» εναντίον του μοναχισμού και επέκρινε τον ξενόφερτο τρόπο ζωής ως υπεύθυνο για την αλλοίωση του oρθόδοξου φρονήματος. Το 1839 αποκαλύφθηκε ότι είχε συστήσει μαζί με τον Οικονόμο εξ Οικονόμων τη Φιλορθόδοξη Εταιρεία και είχαν συγκροτήσει δίκτυο μοναστηριών με ορμητήριο το Μέγα Σπήλαιο στην Πελοπόννησο. Η «Καλογηρική Συνωμοσία» όπως έμεινε γνωστή εξαρθρώθηκε και ο Φλαμιάτος πέθανε έγκλειστος σε μοναστήρι στην Ανδρο. Ο τελείως αγράμματος μαθητής του, κρεοπώλης στο επάγγελμα, Χριστόφορος Παπουλάκος αποφάσισε να κηρύξει στα 80 του. Το πέρασμα και το κήρυγμά του στη Νότια Πελοπόννησο προκάλεσε ενθουσιασμό και εξέγερση χιλιάδων Μανιατών. Χρειάστηκε μεγάλη στρατιωτική παρέμβαση και προδοσία για να συλληφθεί το 1852, ενώ πέθανε αργότερα εξόριστος επίσης στην Ανδρο.

Το πιο συγκροτημένο φιλοσοφικά και πιο επιδραστικό ίσως κίνημα ήταν του Απόστολου Μακράκη, πάνω στο οποίο βασίστηκε και επί της ουσίας η σύγχρονη μετεξέλιξη της ιδεολογικής σύζευξης Ελληνισμού και Χριστιανισμού. Ο σιφνιώτης θεολόγος ξεκίνησε την πορεία του λαμβάνοντας διάφορα αξιώματα από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης ενώ υπήρξε κοινωνός όλων των μεγάλων φιλοσοφικών ρευμάτων της εποχής. Στη συνέχεια στρέφεται κατά της Εκκλησίας και την καταγγέλλει για διαφθορά. Μαθητής του Απόστολου Μακράκη, αν και τον αποκηρύσσει μετά, υπήρξε ο ιερωμένος με καταγωγή από την Αρκαδία Ευσέβιος Ματθόπουλος. Ο Ματθόπουλος διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην αποκάλυψη του σκανδάλου των «Σιμωνιακών», δηλαδή της εξαγοράς των θέσεων των Μητροπολιτών με πολιτική κάλυψη. Τα πολιτικά πρόσωπα τιμωρήθηκαν μεν, τα εκκλησιαστικά όμως πρόσωπα που συνέβαλαν στην αποκάλυψη του σκανδάλου τιμωρήθηκαν από την Ιερά Σύνοδο.

ΚΙΝΗΣΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ. Το 1907 μαζί με άλλες σημαντικές και ανανεωτικές για την εποχή προσωπικότητες του εκκλησιαστικού χώρου ιδρύουν την αδελφότητα Θεολόγων «Η Ζωή». Σύμφωνα με έναν από τους σημαντικότερους ερευνητές της, τον Christoph Maczewski: «Υπήρξε μια κίνηση μεταρρύθμισης της Ελλαδικής Εκκλησίας. Η δημιουργία και η κυρίαρχη θέση της, ο αγώνας για την ύπαρξή της και η γενική εξέλιξη παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τη μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα. Η Κίνηση της Ζωής δεν έθιξε τη δογματική διδασκαλία και το Κανονικό Δίκαιο της Ορθοδοξίας. Χάρη σε αυτόν τον α-δογματικό της χαρακτήρα δεν συνέβη στην Ελλάδα εκκλησιαστικό σχίσμα».

Ο στόχος της οργάνωσης ήταν η επέκταση του χριστιανικού κηρύγματος ενώ ήταν και επηρεασμένη από τον μοναχισμό καθώς ο Ματθόπουλος υπήρξε μοναχός στο Μεγάλο Σπήλαιο. Τον Ματθόπουλο διαδέχθηκε ο επίσης ιερέας Σεραφείμ Παπακώστας υπό τη διοίκηση του οποίου η Ζωή έφτασε στο απόγειο της δύναμής της, κυριαρχώντας στον οργανωσιακό χώρο και επεκτείνοντας τη δράση της σε δεκάδες κοινωνικούς τομείς. Από το 1959 και έως το 1966 ανέλαβε τη διοίκηση της ο π. Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος που πέθανε πέρυσι συμπληρώνοντας έναν αιώνα ζωής. Από αστική οικογένεια των Αθηνών με πατέρα γιατρό, ο ίδιος σπούδασε Θεολογία και υπήρξε ενεργός στις έντονες θεολογικές ζυμώσεις της δεκαετίας του 1960.

Οσα ελέχθησαν στις δέκα πολύωρες συνομιλίες του με τον Βασίλη Αργυριάδη, ο π. Μαστρογιαννόπουλος ζήτησε να εκδοθούν μετά τον θάνατο του. Κάτι που έγινε και το βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα με τον τίτλο: «π. Ηλίας Μαστρογιαννόπουλος: “εδώ θα πας, στο στενό μονοπάτι” – Αυτοβιογραφικές συζητήσεις».

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης ειναι διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών.