«Μπορούμε να τηρούμε τους νόμους δίχως να καταλήγουμε κομφορμιστές»

Θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τον Θεοφάνη Τάση ως έναν φιλόσοφο της ψηφιακής ζωής. Εναν διανοητή που στοχάζεται πάνω στα διασταυρούμενα ή και επικαλυπτόμενα πεδία, όπως της Φιλοσοφίας, της Πολιτειολογίας, αλλά και της νέας ζωής που αναδύεται για όλους/ες μας μέσω των δικτύων. Καθηγητής πανεπιστημίων σε Ελλάδα, Ελβετία, Αυστρία, όλο αυτό το διάστημα δίδαξε εξ αποστάσεως αλλά και δεν σταμάτησε να μιλά και να γράφει για τις διαφορές ενσώματης και ψηφιακής ζωής, για την τεχνητή νοημοσύνη, για το έθνος-κράτος και τη νέα παγκοσμιοποίηση που θα έχει κινέζικο πρόσημο. Με αφορμή όλα αυτά, μας δίνει την 4η Εντολή να συνομιλήσουμε μαζί του, πάνω και στο πιο πρόσφατο βιβλίο του «Ψηφιακός Ανθρωπισμός: Εικονιστικό υποκείμενο και τεχνητή νοημοσύνη» (Εκδ. Αρμός), για την εκχώρηση της αναλογικής ζωής στο Ιντερνετ αλλά και της αυτονομίας μας έναντι των αλγορίθμων που όλο και βαθύτερα μοιάζουν να μας καθορίζουν. Ο λέκτωρ Σύγχρονης Φιλοσοφίας στο Alpen-Adria Universität, μας λέει επίσης πώς η πανδημία αύξησε την επιτάχυνση της εξεικόνισης του εαυτού αλλά και πώς η σωματικότητα συνιστά καθοριστικό συστατικό της παιδαγωγικής πρακτικής.

Σκέφτομαι με την τρέχουσα πραγματικότητα ότι όλα αυτά που στοχαστικά πραγματεύεστε και εν συνόλω συμπεριλήφθηκαν στον τόμο του Αρμού «Ψηφιακός Ανθρωπισμός» ήλθαν πιο κοντά μας. Για παράδειγμα, ένα μεγάλος μέρος της ενσώματης ζωής μας εκχωρήθηκε στα δίκτυα. Είναι έτσι;

Νομίζω ότι η πανδημία αύξησε την επιτάχυνση της εξεικόνισης του εαυτού. Αυτό συνεπάγεται ότι βιώνουμε τον εαυτό περισσότερο μέσω της ψηφιακής εικόνας του και τις εμπειρίες κοινοποιώντας τις διαδικτυακά. Ο υβριδικός τρόπος ύπαρξης, δηλαδή το να βιώνουμε τη ζωή ταυτόχρονα ενσώματα και ψηφιακά, έχει γίνει εντονότερος. Αυτό έχει κρίσιμες συνέπειες, όπως τον αποικισμό της δημόσιας σφαίρας από την ιδιωτική ή τον μετασχηματισμό της εμπειρίας του χρόνου, του χώρου και του εαυτού. Ο χρόνος βιώνεται πλέον ως οποτεδήποτε, ως ανά πάσα στιγμή, λόγω μιας κοινωνικής απαίτησης διαρκούς διαθεσιμότητας και ο χώρος ως οπουδήποτε διότι ομογενοποιείται. Τέλος, επιμελούμενοι την ψηφιακή εικόνα εαυτού σε βάρος του ενσώματου εαυτού του κινδυνεύουμε να ξενωθούμε σε αυτή.

Το λέω γιατί, για παράδειγμα, είδα πως και εσείς διδάσκετε εξ αποστάσεως στους φοιτητές σας, αλλά και συναντιέστε ψηφιακά με ομάδες αναγνωστών σας. Πώς είναι η όλη διττή εμπειρία για εσάς και τι κινδύνους πιθανώς έχει;

Αυτό το εξάμηνο δίδαξα όλα τα μαθήματά μου στην Αυστρία, στην Ελβετία και στην Ελλάδα διαδικτυακά. Από τη μια μείωσα το αποτύπωμα άνθρακα που αφήνω λόγω των μετακινήσεων, εξοικονόμησα χρήματα και χρόνο. Από την άλλη, στερήθηκα την εμπειρία του ταξιδιού και του απρόβλεπτου που εμπεριέχει. Οσον αφορά τη διδασκαλία, στερήθηκα τη διά ζώσης επικοινωνία με τους φοιτητές και τη δυνατότητα να βγούμε μετά το μάθημα για ένα ποτήρι κρασί. Μου έλειψε η εγγύτητα που θα αναπτυσσόταν κατά την ενσώματη παρουσία στον ίδιο χώρο και χρόνο (παρά τη μικρή διαφορά ώρας). Ως προς τους κινδύνους εκτιμώ ότι μάλλον δεν θα επιβληθεί στο πανεπιστήμιο μια τάση ανάπτυξης διαδικτυακών μαθημάτων σε βάρος των διά ζώσης. Πιθανώς, αν δεν συντρέχουν σοβαροί λόγοι, η διαδικτυακή διδασκαλία να συμπληρώνει εφεξής με περισσότερους τρόπους τη διά ζώσης. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η σωματικότητα συνιστά καθοριστικό συστατικό της παιδαγωγικής πρακτικής. Παρά το ότι η όραση και η ακοή διαδραματίζουν μείζονα ρόλο στη μάθηση, οι υπόλοιπες αισθήσεις είναι επίσης σημαντικές. Αλλωστε η γνώση μεταγγίζεται, δεν «μεταβλέπεται» ούτε «μετακροάζεται».

Με συχνότητα, ας πούμε, μια σειρά φιλοσόφων επανήλθαν με κείμενα (όπως ο Agamben) και έθεσαν τους κινδύνους για μια νέα βιοπολιτική ή μια θεοποίηση του υγειονομικού Πρωτοκόλλου (και άρα μια γυμνή από άλλα στοιχεία ζωή). Συμφωνείτε με μια τέτοια θέση;

Ο Agamben ακολουθώντας τον Foucault και την Arendt χρησιμοποιεί την αρχαιοελληνική διάκριση μεταξύ ζωής και βίου για να σκεφθεί την πολιτική. Υπενθυμίζω ότι η ζωή είναι κοινή σε όλους τους οργανισμούς και περιγράφει τις διαδικασίες θρέψης, αναπαραγωγής, ίασης, εν ολίγοις συντήρησης της ύπαρξης. Ο βίος, από την άλλη, είναι η ανθρώπινη ζωή όπου οι παραπάνω διαδικασίες αναγκαία νοηματοδοτούνται. Ο Agamben, συμφωνώντας με τον Foucault, υποστηρίζει ότι η πολιτική αφορά πλέον την άσκηση εξουσίας επί της ζωής, δηλαδή τη διαχείριση σωμάτων. Υπό αυτή την έννοια, αμφότεροι θα έπρεπε να ακριβολογούν μιλώντας για ζωοπολιτική και όχι για βιοπολιτική. Ωστόσο είναι αλήθεια ότι η πολιτική στην αρχαία Ελλάδα, όπως έδειξε η Arendt, δεν αφορά τις ανάγκες του σώματος, που ικανοποιούνται στην ιδιωτική σφαίρα, αλλά την επιδίωξη της αθανασίας μέσω της διεκδίκησης της υστεροφημίας στη δημόσια σφαίρα. Γι’ αυτόν τον λόγο στην αρχαιότητα ο βίος ως άσκηση ελευθερίας με στόχο την αθανασία ήταν σημαντικότερος της ζωής. Οποιος προτιμούσε να επιζήσει σε βάρος της ελευθερίας, δηλαδή να γίνει δούλος αντί να σκοτωθεί στο πεδίο της μάχης, ήταν άξιος περιφρόνησης. Η ιερότητα της ζωής είναι κεκτημένο της νεωτερικότητας. Σε αυτό συνεισέφερε η ανάγκη του βιομηχανικού καπιταλισμού και του έθνους-κράτους για υγιή σώματα στην οικονομική παραγωγή και τον στρατό. Εξίσου σημαντική για την ανάδειξη της αυταξίας της ζωής είναι η αδυναμία διεκδίκησης της αθανασίας μέσω της πολιτικής στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία της νεωτερικότητας. Αυτό συνεισέφερε στην απώθηση της θνητότητας και στη διαρκή επιδίωξη επιμήκυνσης της ζωής. Το ζήτημα που θέτει ο Agamben με αφορμή την πανδημία αφορά τη σχέση ζωής και βίου όπως αυτή αποτυπώνεται στη σχέση δυο θεμελιωδών δικαιωμάτων της προστασίας της ζωής και του απαραβίαστου της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο Agamben υποστηρίζει ότι η πολιτεία δεν έχει το δικαίωμα να προκρίνει την επιβίωση ορισμένων έναντι της ευζωίας των υπολοίπων διότι αυτό παραβιάζει την αξιοπρέπειά τους. Εγώ, αντιθέτως, πιστεύω ότι δημοκρατικοί πολίτες δεν μπορούν να επικροτήσουν μια πολιτική η οποία σε βάρος της μεταξύ τους ισότητας διακινδυνεύει τις ζωές ορισμένων για τα συμφέροντα των υπολοίπων.

Μιλάτε για μια εικονιστική κοινωνία και μιλούσατε γι’ αυτήν πριν ακόμη από την πανδημία. Πώς την ορίζετε;

Με τον όρο εικονιστική κοινωνία περιγράφω την παρούσα μορφή της νεωτερικότητας, η οποία έχει ως κεντρικό γνώρισμα την κυριαρχία της εικόνας σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες και τη βαθμιαία εξεικόνιση του βίου. Η εικονιστική κοινωνία χαρακτηρίζεται από την ανάδυση ενός καινοφανούς τρόπου παραγωγής και διακίνησης εικόνων, μέσω της ψηφιοποίησης, ο οποίος τείνει στην εξαΰλωση των αγαθών (π.χ. εξουσία, πλούτος, πληροφορία) και των σχέσεων (διαπροσωπικών, οικονομικών και πολιτικών), η αρχιτεκτονική, το περιεχόμενο και η εγγύτητα των οποίων προσδιορίζονται ολοένα περισσότερο από αλγορίθμους. Στην

εικονιστική κοινωνία οι ανθρώπινες δραστηριότητες εξεικονίζονται και η πραγματικότητα γίνεται υβριδική, δηλαδή ταυτόχρονα φυσική και ψηφιακή.

Το νέο ψηφιακό σύμπαν θα απαιτεί και έναν νέο καταστατικό χάρτη ή αρκεί μια προσομοίωση των συνταγματικών ή και οικουμενικών διακηρύξεων;

Αν αναφέρεστε στην οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και σε θεμελιώδη συνταγματικά δικαιώματα εικάζω ότι θα επαναπροσδιοριστούν όταν τεθεί το ερώτημα αν η ανθρώπινη αναβάθμιση μέσω της τεχνικής συνιστά θεμελιώδες δικαίωμα. Με τον όρο «ανθρώπινη αναβάθμιση» εννοούμε ένα σύνολο ιατρικών, γενετικών, νευρωνικών και γενικότερα τεχνολογικών βελτιώσεων υπαρχόντων ιδιοτήτων του ανθρώπου, όπως ευφυΐα, ομορφιά, σωματική ρώμη και αντοχή, συναισθήματα χαράς και ευτυχίας, όπως επίσης την προσθήκη ιδιοτήτων που δεν διαθέτει το ανθρώπινο είδος, όπως π.χ. όραση στο υπέρυθρο φάσμα του φωτός. Ανεξάρτητα από το αν δέχεται κανείς τη μορφολογική ελευθερία ως ύψιστη έκφραση της ατομικής αυτονομίας, τα ηθικά, πολιτικά και νομικά ζητήματα που θα προκύψουν θα είναι ριζικά.

Τι θα μένει πάντα ιερό, ακριβό, αναντικατάστατο, ακόμη κι όταν ψηφιοποιηθούν τα πάντα;

Αισιοδοξώ πως, παρά τα πολλαπλά οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης, ανθρώπινες δραστηριότητες όπως η φροντίδα των αγαπημένων, η φιλία, ο έρωτας, το φιλοσοφείν, η πολιτική ως πρόταγμα δικαιοσύνης και ελευθερίας δεν θα ψηφιοποιηθούν ούτε θα αλγοριθμιστούν πλήρως. Ενδεχομένως να εμπλουτιστούν με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης λαμβάνοντας απροσδόκητες μορφές, ωστόσο στον πυρήνα τους θα λαμπυρίζει η θνητότητα, το σκοτεινό άστρο της ανθρωπινότητάς μας.

Είμαστε απλώς υποσύνολα των αλγορίθμων ή αυτό αποτελεί ως αρχή κάτι το παρατραβηγμένο;

Αν και αυτή η θέση υποστηρίζεται από ορισμένους υπερανθρωπιστές, προσωπικά δεν αντιλαμβάνομαι το ανθρώπινο ον ως αλγόριθμο, αλλά ως μια απροσδιόριστη ενότητα σώματος, ψυχής και κοινωνίας όπου τα μέρη δεν ανάγονται παρά μερικώς το ένα στο άλλο. Θεωρώ ότι το σώμα (ο γενετικός κώδικας), η ψυχή και η κοινωνία αλγοριθμίζονται μέχρι ενός βαθμού σε ορισμένες διαστάσεις τους, αλλά όχι εξ ολοκλήρου.

Βλέπετε κινδύνους στο επίπεδο καταχώρισης πληροφοριών για τον καθέναν μας -κοινώς φακέλωμα – με τα νέα μέσα, ή και αυτό αποτελεί μια θεωρία συνωμοσίας;

Τουλάχιστον μετά την υπόθεση Facebook-Cambridge Analytica, αλλά και με την ανάπτυξη τεχνολογιών αναγνώρισης προσώπων και φωνής που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά η Κίνα έγινε επιτακτική η προστασία των προσωπικών δεδομένων. Αλλά κίνδυνοι ελλοχεύουν επίσης στην ψηφιακή αυτοανίχνευση (self-tracking) η οποία συντελείται μέσω φορητών συσκευών που καταγράφουν κίνηση, καρδιακούς παλμούς, διατροφικές συνήθειες, ποιότητα ύπνου και διακυμάνσεις της διάθεσης κατά τη διάρκεια της μέρας. Οι οπαδοί του κινήματος για τον μετρήσιμο εαυτό υποστηρίζουν ότι η μέγιστη αυτογνωσία και ως εκ τούτου η βέλτιστη αυτοπραγμάτωση επιτυγχάνονται με τη συγκέντρωση και επεξεργασία δεδομένων που λαμβάνονται από διαρκείς μετρήσεις όλων των πτυχών του εαυτού. Εν ολίγοις, υποστηρίζουν ότι μέσω της ψηφιακής αυτογνωσίας μπορεί να διάγει κανείς έναν υγιέστερο, αλλά και πιο αυτοκαθορισμένο βίο, διότι μπορεί να γνωρίζει με δεδομένα τι κάνει και ποιος είναι αντί να βασίζεται σε υποκειμενικές εκτιμήσεις που οδηγούν στην αυταπάτη.

Τι εξάγετε εσείς ως πρώτο πολιτικό συμπέρασμα από την πανδημία; Μια επιστροφή, για παράδειγμα, στο έθνος-κράτος, μια περαιτέρω ηγεμόνευση της παγκοσμιοποίησης;

Ισως η πανδημία σηματοδοτήσει την έναρξη της κινεζικής παγκοσμιοποίησης. Σε αυτή την εκτίμηση συνηγορεί η πρόσφατη έκδοση εθνικού ψηφιακού νομίσματος από την Κίνα με στόχο την προστασία της οικονομικής ανεξαρτησίας και την ενδυνάμωση της διεθνούς οικονομικής της επιρροής. Η έκδοση υπονομεύει την παγκόσμια κυριαρχία του δολαρίου και τη γεωπολιτική ισχύ της νομισματικής πολιτικής των ΗΠΑ ενισχύοντας ταυτόχρονα το εθνικό στρατηγικό σχέδιο Made in China 2025 που ξεκίνησε να εφαρμόζεται το 2015 με στόχο την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της Κίνας στις τεχνολογίες νέων υλικών, τη ρομποτική, την ιατρική, τις πράσινες τεχνολογίες και την τεχνητή νοημοσύνη.

Τι παίρνει επίσης κεφάλι, η φιλελεύθερη δημοκρατία ή ένας νέος αυταρχικός λαϊκισμός;

Είναι νωρίς ώστε να διακινδυνεύσει κανείς μια πρόβλεψη. Αλλά ο ανταγωνιστής της φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι κυρίως το κινεζικό καθεστώς, το οποίο εμπνέει και υποστηρίζει τον αυταρχικό λαϊκισμό. Η έκβαση θα καθοριστεί, ανάμεσα σε άλλα, από την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης την προσεχή δεκαετία. Σε αυτήν το χάσμα μεταξύ των χωρών με αναπτυγμένες και ευρείες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης θα είναι τρομακτικά ευρύτερο απ’ ό,τι υπήρξε το αντίστοιχο στο παρελθόν μεταξύ εκβιομηχανισμένων και μη χωρών. Προς το παρόν προηγούνται οι ΗΠΑ και η Κίνα σε βαθμό που η ΕΕ κινδυνεύει να περιθωριοποιηθεί. Για την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης με βάση νευρωνικά δίκτυα που εξελίσσονται με βαθιά μάθηση (deep learning) απαιτούνται τεράστιες ποσότητες δεδομένων. Στη συγκέντρωσή τους η Κίνα υπερτερεί συντριπτικά από τις ΗΠΑ προσφέροντας επιπλέον ισχυρή χρηματοδότηση σε νέες εταιρείες πληροφορικής και γενικότερα κίνητρα στους κινέζους επιχειρηματίες οι οποίοι είναι ικανότεροι στην άμεση εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητα από οποιονδήποτε στον κόσμο. Από την άλλη, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να συγκεντρώνουν τους χαρισματικότερους επιστήμονες. Αν ωστόσο βρισκόμαστε σε μια φάση εφαρμογής της τεχνητής νοημοσύνης και όχι ραγδαίων νέων ανακαλύψεων, όπως υποστηρίζει ο Kai-Fu Lee, τότε η Κίνα μάλλον θα επικρατήσει την προσεχή δεκαετία υλοποιώντας τους στόχους του «Αναπτυξιακού Προγράμματος για μια Νέα Γενιά Τεχνητής Νοημοσύνης» που εγκαινιάστηκε το 2017. Ενδεχομένως παράλληλα η φιλελεύθερη δημοκρατία να μετασχηματιστεί σε μια ψηφιακή δημοκρατία αντιπροτείνοντας έναν γοητευτικό τρόπο ζωής με πολιτικές ελευθερίες ως εναλλακτική στην καθημερινότητα στον κινεζικό ψηφιακό αυταρχισμό. Ομως μελλοντικώς ο πραγματικός ανταγωνισμός ενδέχεται να μην είναι μεταξύ πολιτευμάτων, αλλά ανάμεσα στην ανθρωπότητα και στην τεχνητή νοημοσύνη.

Είδαμε μια εκπληκτική πειθάρχηση του ελληνικού λαού στην καραντίνα και μια αποδοχή του πρώτου σχεδίου της κυβέρνησης. Σήμερα, που τα μέτρα έχουν αρθεί στο μεγάλο μέρος τους, επιστρέφουμε σε έναν ανυπάκουο χαρακτήρα ή κάτι μένει ως παρακαταθήκη συλλογική;

Ο «ανυπάκουος» χαρακτήρας του ελληνικού λαού δεν είναι αρνητικός όταν εκφράζεται ως κριτική στάση πολιτών αθλούμενων ευπρεπώς στη δημοκρατία. Υπό αυτή την έννοια, μπορούμε να τηρούμε και να σεβόμαστε τους νόμους, να συμμορφωνόμαστε με κανόνες που ομορφαίνουν τη συμβίωση με τους άλλους δίχως να καταλήγουμε κομφορμιστές. Πιθανώς, η επιτυχής διαχείριση της κρίσης να αποτελεί το πρώτο βήμα σε αυτή την κατεύθυνση σηματοδοτώντας την έναρξη ενός ενάρετου κύκλου εμβάθυνσης και διεύρυνσης της ελληνικής δημοκρατίας στη βάση μιας νεοαποκτηθείσας εθνικής αυτοπεποίθησης. Αυτή η δυνατότητα ενισχύεται από την αμοιβαία νέα εμπιστοσύνη μεταξύ της πολιτείας και των πολιτών, η οποία καλλιεργήθηκε από την άριστη λειτουργία της κυβέρνησης και την υποδειγματική στάση των πολιτών. Ισως στα παραπάνω διακρίνεται, δίχως να είναι κανείς υπερβολικά αισιόδοξος, μια ευοίωνη παρακαταθήκη της πανδημίας.

Κάτι τελευταίο: είναι αναγκαία η Φιλοσοφία όταν διενεργούνται τόσες αλλαγές και γιατί;

Αν ο δε ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπω, τότε η φιλοσοφία πάντα θα είναι αναγκαία. Στην εικονιστική κοινωνία υπερασπίζεται την αυτονομία μας έναντι των αλγορίθμων διασφαλίζοντας την ανθρωπινότητά μας.