Ο Μάρκος στο Παρίσι

«J’ai eu envie de raconter l’histoire de ma vie». Που σημαίνει: «Τράβηξε η καρδιά μου να γράψω την ιστορία μου». Αυτή τη φράση θα διαβάζουν πρώτη οι γαλλόφωνοι αναγνώστες στη μετάφραση της «Αυτοβιογραφίας» του Μάρκου Βαμβακάρη, η οποία κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον 32χρονο Χρήστο Πουλάκη. Ο τελευταίος ήρθε σε επαφή με την οικογένεια Βαμβακάρη στις αρχές του 2019 ζητώντας αρχικά την άδεια για να μεταφράσει το βιβλίο στα γαλλικά. Ο Στέλιος Βαμβακάρης, γιος του Μάρκου, συμφώνησε «ενθουσιασμένος από την ιδέα, μιας και ο ίδιος και τα αδέλφια του πήγαιναν σε ελληνογαλλικό σχολείο», όπως αναφέρει ο μεταφραστής. Ο τελευταίος δούλεψε το βιβλίο επί τέσσερις μήνες, αλλά η κυκλοφορία καθυστέρησε εξαιτίας του θανάτου του Στέλιου στις 17 του περασμένου Ιουνίου. «Δυστυχώς, δεν πρόλαβε να το δει τυπωμένο, παρ’ ότι ξέρω ότι το περίμενε όλο χαρά. Αφιερώνεται στη μνήμη του».

Η «Αυτοβιογραφία» του Μάρκου Βαμβακάρη είχε κυκλοφορήσει το 1978 από τις εκδόσεις Παπαζήση και μέχρι σήμερα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια προφορικής ιστορίας για το ρεμπέτικο, τη Σύρο και τον (προσφυγικό) Πειραιά. Το κείμενο είχε επιμεληθεί τότε η Αγγελική Βέλλου – Κάιλ καταφέρνοντας να διατηρήσει το ιδίωμα του κορυφαίου ρεμπέτη: μια προφορικότητα που έχει καταγωγή στη μνήμη, μια γλώσσα που όντως τσακίζει κόκαλα μεταμορφώνοντας την ένδεια μιας ζωής σε ποιητικότητα, εικόνες για τεκέδες και λουλούδια, σφαγεία, πόρνες, Τσιγγάνες που χορεύουν στα θυμάρια και όνειρα. «Εγώ δεν είδα οπτασίες και όνειρα. Αλλοι όμως είδαν ότι πετάγαν και ότι κολυμπάγαν. Εγώ δεν είδα τέτοια πράματα. Δηλαδή έβλεπα όνειρα, όμως κανονικά. Μια φορά είδα ένα όνειρο, όταν ήμουνα στην γυναίκα την πρώτη, επειδή είπαμε με κείνη δεν εκάναμε παιδιά. Ενα βράδυ εκεί, μαστούρης που ήμουνα, επήγα και έπεσα και είδα ένα όνειρο ότι ήμουνα σε μια γραμμή σιδηροδρομική. Μεγάλη γραμμή, απέραντη, και πορπάταγα στα ξύλα μέσα στην γραμμή… Την άλλη μέρα το πρωί εξύπνησα και μου είχαν πετάξει ένα παιδάκι στο σπίτι μου μπροστά. Το οποίο δεν το κράτησα. Το πήγαμε στο βρεφοκομείο. Και άλλη μια φορά είδα ένα κοπάδι αρνιά, πρόβατα».

Ο ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ. Ο Χρήστος Πουλάκης, που γεννήθηκε στην Ελλάδα, μεγάλωσε στη Βενεζουέλα, στο Μαρόκο και στο Βέλγιο, όπου και τελείωσε το Ευρωπαϊκό Σχολείο Βρυξελλών ΙΙΙ (2005). Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και αποφοίτησε από το Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου (2011). Πραγματοποίησε τις μεταπτυχιακές του σπουδές πάνω στη μετάφραση στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου (2012) και έκτοτε εργάζεται ως μεταφραστής και επιμελητής. Λεπτομέρεια που παίζει ρόλο: έχει ασχοληθεί με τη μουσική μαθαίνοντας μπουζούκι, τζουρά και μπαγλαμά και παίζοντας ρεμπέτικο σε διάφορες μπάντες. Στην έκδοσή του «Markos Vamvakaris: le patriarche du rebetiko – Autobiographie» περιέχονται ένα γλωσσάρι για την ορθότερη κατανόηση όρων συνυφασμένων με το ρεμπέτικο, καθώς και εισαγωγή από τον μελετητή του ελληνικού τραγουδιού Παναγιώτη Κουνάδη (βασισμένη σε προγενέστερη έρευνά του): «Εχοντας ζήσει στο πετσί του, πριν φτάσει στη δισκογραφία, τη σκληρότερη και πλέον μελαγχολική περίοδο της νεότερης ιστορίας της Ελλάδας και τις πολιτικές και κοινωνικές ανατροπές μέσα στη φτώχεια, στη δυστυχία, στην ανεργία ή στη συνεχή αναζήτηση μεροκάματου, ο Μάρκος θα περάσει μέσα στις θεματικές των στίχων του κυρίως τα προσωπικά του προβλήματα, που όμως ήταν και προβλήματα του μεγαλύτερου μέρους των συνανθρώπων του, στη δουλειά, στην ανεργία, στη ψυχαγωγία και στην κοινωνική ζωή γενικότερα». Είναι χάρη στη συνεργασία του Π. Κουνάδη, άλλωστε, που ένας ερασιτέχνης μουσικός κατέληξε να ασχοληθεί με την έκδοση. «Εμαθα περισσότερα πράγματα για το λαϊκό και το ρεμπέτικο τραγούδι επειδή είχα την ευκαιρία να γνωρίσω αρχικά τον Παναγιώτη Κουνάδη, χωρίς την ενέργεια, τη συμβολή και κυρίως την απλοχεριά του οποίου το εγχείρημα αυτό μάλλον δεν θα είχε ξεκινήσει ποτέ. Τις ιστορίες που μου έχει αναφέρει και εκείνος, όπως και ο Στέλιος Βαμβακάρης, για τα “παρασκήνια” στον χώρο του ρεμπέτικου τις κρατάω σαν φυλαχτό» μας λέει ο Χρήστος Πουλάκης.

Ποια ήταν τα εμπόδια της μετάφρασης, με δεδομένο το προσωπικό ιδίωμα του Μάρκου Βαμβακάρη;
Προσπάθησα να κάνω ό,τι καλύτερο μπορούσα ώστε να μείνω όσο το δυνατόν πιο πιστός στο πρωτότυπο. Να χρησιμοποιήσω εκφράσεις, συντακτικές δομές και ένα υφολογικό επίπεδο τα οποία να ταιριάζουν στην εποχή κατά την οποία έζησε ο Μάρκος. Οχι μόνο οι λέξεις και οι εκφράσεις που χρησιμοποιεί ορισμένες φορές ανήκουν στην αργκό του χώρου του ρεμπέτικου, αλλά και το ίδιο το ιδίωμα χρησιμοποιούνταν από παλαιότερες γενιές Ελλήνων και έχει πλέον σχεδόν εκλείψει. Η αναζήτηση των σωστών όρων αποτέλεσε μια δύσκολη αλλά τελικά όχι ακατόρθωτη πρόκληση. Ορισμένες λέξεις παρέμειναν αμετάφραστες και τις μετέγραψα στα γαλλικά, δημιουργώντας ένα γλωσσάριο με τις επεξηγήσεις τους ώστε ο γάλλος αναγνώστης να κατανοήσει καλύτερα τις έννοιές τους. Η ουσιαστική ωστόσο δυσκολία παρουσιάστηκε κατά τη διαδικασία μετάφρασης των τραγουδιών. Οφειλα να μεταφράσω τους στίχους δημιουργώντας ομοιοκαταληξία (όπου υπήρχε) ή όφειλα να τους μεταφράσω μεταφέροντας απλώς το νόημα και το περιεχόμενό τους; Σχεδόν από την αρχή φάνηκε ότι ο δρόμος που έπρεπε να ακολουθήσω ήταν ο πρώτος. Η αγάπη, το ταλέντο αλλά ίσως και η «υποχρέωση» του Μάρκου και των συναδέλφων του απέναντι στην τέχνη τους σε ό,τι αφορά τη δημιουργία ομοιοκαταληξίας μού υπέδειξαν ότι η μετάφραση των τραγουδιών με ομοιοκαταληξία και στη γλώσσα-στόχο ήταν μονόδρομος. Θέλω να πιστεύω ότι αυτή η επιλογή ήταν η ορθότερη. Απλώς να πω ότι η ελληνική εκδοχή των τραγουδιών παρατίθεται και εκείνη δίπλα στη γαλλική προκειμένου όσοι αναγνώστες κατέχουν και τις δύο γλώσσες να μπορέσουν να συγκρίνουν το αποτέλεσμα.

Αν αφήσουμε στην άκρη τον μεταφραστή, ποια ιστορία του Βαμβακάρη σάς έκανε εντύπωση ως αναγνώστη;
Μια ιστορία την οποία δεν αναφέρει ο Μάρκος Βαμβακάρης στο ελληνικό βιβλίο, ωστόσο την έχω συμπεριλάβει ως υποσημείωση στη γαλλική έκδοση διότι μου ζήτησε να την προσθέσω ο γιος του Στέλιος. Αφορά τη γέννηση του τραγουδιού «Τι πάθος ατελείωτο» (ή αλλιώς «Απελπίστηκα») στις δύσκολες εποχές που ο Μάρκος είχε παραμεριστεί. Μου είπε λοιπόν ο Στέλιος: «Η φτώχεια μάς είχε ρημάξει. Σου μιλάω τώρα για το 1955-1956. Ο Μάρκος ήταν άρρωστος με αρθρίτιδα και είχε τρία παιδιά να ταΐσει. Τα άλλα μου τα αδέρφια ήταν κάπως διαφορετικά από μένα. Εγώ ήμουν το “ζητιανάκι”: επειδή ήμουν πιο αδύνατος και πιο μικρός, ο κόσμος μ’ έβλεπε και με λυπότανε. Και με χρησιμοποιούσε ο πατέρας μου να πηγαίνω και να ζητάω, του κουβαλούσα το μπουζούκι, κ.λπ. Κι όλα αυτά για να τρώμε μακαρόνια, γιατί ήταν πολύ δύσκολες οι εποχές. Κοντά στο σπίτι ήταν μια ταβέρνα με πίστα με γαρμπίλι κάτω και ερχόταν ο κόσμος και διασκέδαζε. Ο Μάρκος με το αφεντικό ήτανε φίλοι και αυτός προσπαθούσε να βοηθήσει τον πατέρα μου επειδή έβλεπε ότι πέρναγε δύσκολα. Εκεί πηγαίναμε λοιπόν σε μια γωνία και περιμέναμε. Μια φορά θυμάμαι πήγαμε Κυριακή. Τις Κυριακές βγάζαμε καλό μεροκάματο. Είχε κόσμο που ήθελε ν’ ακούσει δίσκους και άλλους που ήθελαν ν’ ακούσουν τον Μάρκο. Είχα το μπαγλαμαδάκι μου εγώ και μόλις τελείωνε ο Μάρκος έπαιρνα το πιατάκι και κατέβαινα στον κόσμο. Αλλά την ημέρα εκείνη στο μαγαζί οι πελάτες ήθελαν να ακούσουν από το τζουκ μπoξ και ο πατέρας μου δεν έπαιξε. Κάνανε κάτι σαν πάρτι, χορεύανε ακούγοντας τραγούδια των Τσακ Μπέρι, Ελβις Πρίσλεϊ, Μάντι Γουότερς και Οτις Ρέντινγκ. Καθίσαμε δυο ώρες, περιμέναμε και δεν έγινε τίποτα. Λέει ο καταστηματάρχης στον Μάρκο: “Καταλαβαίνω ότι πρέπει να παίξεις, αλλά όχι απόψε γιατί ο κόσμος χορεύει κι έχουμε πελατεία. Επομένως δεν θα δουλέψεις”. Αυτό τον πείραξε πολύ. Στον δρόμο, σε μια απόσταση περίπου 500 μέτρων από την ταβέρνα, τον άκουσα να μουρμουρίζει: “Τι πάθος ατελείωτο που είναι το δικό μου…”. Φτάσαμε σπίτι και τον είδα να κατεβαίνει στο υπόγειο. Τότε έκατσε, έγραψε και έπαιξε ολόκληρο το τραγούδι αυτό. Θα λέω πάντα ότι αυτό το τραγούδι γεννήθηκε μπροστά μου και μου το τραγούδησε εμένα για πρώτη φορά. Οταν πάντως το ακούσαμε, έκλαιγε η μάνα μου, έκλαιγε ο Βασίλης, έκλαιγε ο Δομένικος, έκλαιγα κι εγώ. Ολοι κλαίγαμε…».