Ερωτας: αγώνας {LF}για τον άλλο

Οταν, το 2003, κυκλοφόρησε το βιβλίο του καθηγητή αρχαίας Ιστορίας ειδικευμένου στην κοινωνική ιστορία και τα ερωτικά ήθη της αρχαίας Ελλάδας Τζέιμς Ντάβιντσον «Αρχαίοι Αθηναίοι: ηδονές, καταχρήσεις και πάθη» (εκδ. Περίπλους), δεν βρεθήκαμε μπροστά σε κάτι άγνωστο. Αν τα έπη και οι τραγωδίες, οι αφηγήσεις και τα χρονικά, οι επιγραφές και τα αναθήματα δίνουν την πλήρη εικόνα των αντιλήψεων και των πεποιθήσεων για τις φανερές και απόκρυφες ανθρώπινες συμπεριφορές, πάντα γήινες όσο και αν λαβαίνουν υπερβατικό χαρακτήρα στους Δελφούς, στο Δίον και σε άλλα μαντεία, ο Ντάβιντσον μερίμνησε σε εκείνο το βιβλίο να φέρει στο φως, με συνδυασμό πληροφοριών, τον δημόσιο χαρακτήρα των ιδεών και πράξεων που χρωμάτιζαν τον καθημερινό βίο στην αρχαία Αθήνα. Η συχνότητα αγοράς και κατανάλωσης ψαριών, για παράδειγμα, δεν ήταν μόνο δείγμα πλούτου, αλλά και υπόσχεση ότι το φαγητό, συνοδευόμενο από εκλεκτά κρασιά και μουσικές, ήταν προανάκρουσμα λογής παρορμήσεων ψυχής και παρεκκλίσεων σώματος. Τα μωσαϊκά όπου απεικονίζονται ψάρια δηλώνουν ότι εκεί ζει ο νοικοκύρης που έχει γνώση και δίνει σημασία σε μια μύηση, σε μια τελετουργία, που θα επαναλαμβάνεται υμνώντας το φθαρτό μέχρις αφθαρσίας.

Κανείς δεν αγνοεί τη σημασία του δημόσιου χαρακτήρα στην αρχαία Αθήνα και την παράλληλη απαξίωση του ιδιωτικού. Ο δήμος και η θεσμοθέτηση του ρόλου του πολίτη, η υποχρεωτική παρουσία στον πολιτικό βίο, δεν έπαυαν να διαταράσσονται από εντάσεις, μηχανορραφίες, ανατροπές, φιλοδοξίες και ιστορικές παρακαταθήκες που έπαιρναν μορφή μύθου, όπως στην περίπτωση των Αρμόδιου και Αριστογείτονα, όπου η εκ μέρους τους δολοφονία του τυράννου δεν ήταν υπέρ της ελευθερίας, αλλά αποτέλεσμα ερωτικής αντιζηλίας. Και είναι βέβαιο ότι η φιλοσοφία, οι τέχνες (το θέατρο κυρίως) δεν θα είχαν αναπτυχθεί και μεγαλουργήσει στην Αθήνα, αν αυτή η πόλη δεν ήταν σε τέτοια διαρκή ζύμωση παθών. Αρκεί να σκεφτούμε ότι μεσούντος του Πελοποννησιακού Πολέμου, ενώ πανδημία είχε πλήξει την Αθήνα, σε εκείνο ακριβώς το χρονικό διάστημα μεγαλουργούσαν ο Σωκράτης, ο Πλάτων, ο Ευριπίδης, ο Αριστοφάνης και ένα πλήθος αρχιτεκτόνων, γλυπτών, ζωγράφων, σοφιστών. Στο θέατρο, το κοινό δεν χρειαζόταν πολλά για να βρίσει, να ξυλοκοπήσει τους ηθοποιούς και τον συγγραφέα, οι οποίοι με ανάλογο τρόπο έβρισκαν υποστηρικτές. Γιατί, έτσι και αλλιώς, θέατρο ήταν η ίδια η πόλη.

Αυτά για να τονιστεί ο δημόσιος χαρακτήρας και η εξ αυτού συνέπεια της μόνιμης καλλιέργειας του ανταγωνισμού για το καλύτερο, όχι για το τελικό, αλλά για εκείνο που επιτρέπει τη συνέχιση του αγώνα, ο οποίος μπορεί να μένει δίχως αποτέλεσμα, κορυφαίο παράδειγμα ο «αγών» (δηλαδή ο διάλογος με επιχειρήματα) του Σωκράτη με τον Πρωταγόρα στο ερώτημα αν είναι δυνατό να διδάσκεται η αρετή. Και το σπουδαίο είναι πως χάρη στις απαντήσεις, στις εκκρεμότητες και στις κατά καιρούς επιτυχίες στον έναν «αγώνα» ή τον άλλον, δεν έχουμε επιτέλους – ευτυχώς – καμία τελική διατύπωση του όρου «αρετή». Γιατί, όπως έλεγε ο Βλάσιος Πασκάλ, αυτό που αναζητείς, το έχεις κιόλας βρει.

Το «ελληνικό έθιμο»

Πολύ περισσότερο δεν έχουμε καμία τελική διατύπωση του όρου «έρωτας» (ας πάρουμε για παράδειγμα το Συμπόσιο του Πλάτωνα), έχουμε όμως πάμπολλες εκδοχές ανά περιοχή, πόλη, χωριό, υπό το βλέμμα της επιχώριας Αφροδίτης, του κοντινού Απόλλωνα, του ίδιου του Δία και κάθε άλλης τοπικής θεότητας. Εδώ λοιπόν βρίσκεται η δυσκολία να προσεγγίσουμε, να μελετήσουμε και να κατανοήσουμε τον «Ελληνικό Ερωτα», δηλαδή την Ελληνική Ομοφυλοφιλία, αυτό που οι Ρωμαίοι αποκαλούσαν «ελληνικό έθιμο», ζήτημα ηθικής τάξεως για τους χριστιανούς μέχρι τιμωρίας διά της πυράς. Η δυσκολία ξεκινάει αφενός από τη διαφορετική κατανόηση και λειτουργία του σώματος στον πολυθεϊστικό κόσμο της ελληνικής Αρχαιότητας και στον μονοθεϊστικό-μονοθεϊκό κόσμο του χριστιανισμού και αφετέρου από τη σχετικότητα των τρόπων και των τελετουργιών προσέγγισης του αντικείμενου του έρωτα, ενώ στον χριστιανισμό το δόγμα καθορίζει την ατραπό προς την επαφή με τον άλλον, με το άλλο φύλο, όχι ως «αγώνα», αλλά ως γραφή. Στον πρώτο τα πάθη, οι καταχρήσεις, οι ηδονές κάθε είδους είναι εντός του μέτρου του γήινου, μέχρι του σημείου της ανθρώπινης επιλογής να περάσει το όριο, μετά το οποίο, σε κάθε περίπτωση, οι Ερινύες θα εμφανιστούν και θα παίξουν τον ρόλο τους δίχως έλεος. Ετσι, ο έρωτας είναι αγώνας για τον άλλον, για την απόκτηση του άλλου, σωματική, ψυχική, πνευματική, με κέρδος τη φιλία, τη φιλότητα, τη θυσία, την ενότητα, έχοντας πάντα κατά νου πως κάπου βρίσκονται οι Ερινύες, μια και το όριο δεν είναι ούτε σαφές, ούτε προσδιορισμένο. Σε αυτό το περιβάλλον, ο άνθρωπος αποφασίζει καθ’ ολοκληρίαν, υποστηριζόμενος ή καταδιωκόμενος από κάποιον θεό, δεν υποχρεώνεται όμως από θεία επιταγή να προσέλθει τυπικά στον ερωτικό οίστρο.

Ο Ντάβιντσον χρειάστηκε δέκα χρόνια έρευνας και μελέτης για να καταλήξει σε ογδόντα σελίδες συμπερασμάτων χαρτογράφησης του ελληνικού έρωτα, που έπονται πεντακοσίων ογδόντα σελίδων ανάλυσης, τεκμηρίωσης, υποθέσεων εργασίας, όπου αγγεία, θραύσματα κάθε είδους, κτερίσματα, αγάλματα αποτελούν αναντίρρητες αποδείξεις μιας δουλειάς από την οποία δεν έχει ξεφύγει τίποτα. Η αναζήτηση πρόσθετων ανιχνεύσεων για την ιερότητα του σπέρματος κατά τη μετάβαση από τον παίδα στο μειράκιο, στον έφηβο και από εκεί στον γενειοφόρο άνδρα μέσω ιερών τελετών σε ελληνικούς πολιτισμούς και σε μακρινούς τόπους του κόσμου επιτρέπει την υποψία (τουλάχιστον) ότι η ομοφυλοφιλία ήταν μια ευρύτερη πρακτική εκτός της Ελλάδας. Είναι πολύ δύσκολο να βάλει κανείς με τον νου του ότι, έπειτα από αυτή την πραγματεία, θα βρεθεί εκείνος που θα έχει να προσθέσει κάτι. Με άλλα λόγια, το έργο του Ντάβιντσον είναι έργο αναφοράς και αυτόν ακριβώς τον ρόλο έχει παίξει από την πρώτη έκδοση το 2007 στα αγγλικά ως σήμερα. Οσο για τον αναγνώστη, τα περιεχόμενα επιτρέπουν την επιμέρους ανάγνωση όσο και το πέρασμα από ένα θέμα σε άλλο χωρίς απαραίτητη παρακολούθηση των διαδοχικών υποκεφαλαίων.

James Davidson
Oι Ελληνες και ο ελληνικός έρως
Μτφ. Λύο Καλοβυρνάς Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 766
Τιμή: 31,80 ευρώ