Επιστροφή στις πηγές

Kάθε φορά (και είναι η πολλοστή) που γράφω για παράσταση των «Περσών» του Αισχύλου, για άλλη μία φορά εκπλήττομαι και θαυμάζω. Εκπλήττομαι διότι καταπιάνομαι με το πρώτο θεατρικό έργο της ιστορίας του παγκόσμιου θεάτρου που μας παραδόθηκε. Και θαυμάζω διότι, εκτός από την εξαίσια ποιητική του, ενέχει και όλα τα δομικά στοιχεία που ακόμη και σήμερα αποτελούν ένα θεατρικό οικοδόμημα, όταν το έτος που γράφτηκε και παίχτηκε είναι το 472. Είχε βέβαια προηγούμενα έργα που όχι μόνο είχαν εντυπωσιάσει, π.χ. του Φρυνίχου, αλλά είχαν κιόλας προκαλέσει την πρώτη λογοκρισία θεατρικού έργου στην Ιστορία. Ηταν η «Μιλήτου Αλωσις» που περιγράφοντας θεατρικά τη μεγάλη πολιορκία και άλωση της ελληνικής μεγαλούπολης στη Μικρά Ασία από τους Πέρσες και την εγκατάλειψή της από τον αθηναϊκό στόλο και στρατό προκάλεσε τα οργισμένα δάκρυα των αθηναίων θεατών και, όπως γίνεται σε τέτοιες περιστάσεις έκτοτε και πανταχού, η εξουσία φίμωσε τη φωνή και την όψη της.

Ο Φρύνιχος πολλά χρόνια πριν από τον Ευριπίδη είχε ανεβάσει στην Αθήνα και το έργο «Φοίνισσαι», όπου γυναίκες της περσικής αυτοκρατορίας θρηνούν τα τέκνα τους που χάθηκαν στη Σαλαμίνα, πριν βέβαια από τον Αισχύλο των «Περσών». Ως προς το θέμα και το εύρημα, να θρηνούν οι ηττημένοι και εμμέσως να υμνούνται οι νικητές, ανήκουν στον Φρύνιχο. Το δυστύχημα είναι πως το έργο του δεν σώθηκε. Σώθηκε όμως μια εξόχως ερεθιστική πληροφορία της διανομής. Τον πρόλογο απήγγελλε ένας ευνούχος δούλος που καθάριζε και τακτοποιούσε τους θρόνους για να έρθουν οι άρχοντες. Το μόνο εντυπωσιακό στοιχείο για μας σήμερα είναι στους αισχυλικούς «Πέρσες» η εμφάνιση του φαντάσματος του Δαρείου. Το πρώτο μαρτυρούμενο φάντασμα επί σκηνής στην Ιστορία, τόσο όσο παλιό πλέον να φαίνεται το φάντασμα του πατέρα του Αμλετ 2.100 χρόνια μετά!

Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι πως η πιο μεταγενέστερη τέχνη που εμπνεύστηκε ο άνθρωπος, και συγκεκριμένα ο περιοδεύων «θιασάρχης» στην περιοχή των παραλίων της Αττικής στις πανηγύρεις των διονυσιακών εορτών, ο Θέσπις (θεός και έπος, άρα καλλιτεχνικό ψευδώνυμο αυτού που μίλησε σαν θεός στην παράσταση του θιάσου που τραγουδούσε τον Διθύραμβο), ο πρώτος υποκριτής που φορώντας προσωπείο υποδύθηκε τον Διόνυσο ή και άλλα πρόσωπα του διονυσιακού μύθου, το θέατρο, είχε κάνει έως την εμφάνιση του Φρυνίχου και του Αισχύλου μόλις σαράντα χρόνια πορεία. Σε σαράντα χρόνια, άντε πενήντα, παίζονται οι «Πέρσες» που τους απολαμβάνουμε και όχι μόνο είναι ένα κυριολεκτικά μοντέρνο (με όλες τις σημασίες του όρου) αριστούργημα, αλλά αφορά όχι μόνο τους φιλολόγους και τους ειδικούς της ιστορίας της λογοτεχνίας και του θεάτρου· παίζεται και στα πέρατα του κόσμου, σε λαούς με άλλα ήθη, άλλους θεούς, άλλη ιστορία και άλλη ηθική (Ιαπωνία, Κίνα, Παραγουάη, Νότια Αφρική και, ναι, Λαπωνία!). Βέβαια το ιστορικό ερέθισμα για να γραφτεί αυτό το έργο ήταν η κατά Βαρβάρων νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα. Αλλά τι ενδιαφέρει έναν Λάπωνα ή έναν μαύρο της Αφρικής τι έγινε στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ.; Ενδιαφέρει τα μέγιστα διότι αυτός ο μεγαλοφυής ποιητής, ο ναυμάχος στη Σαλαμίνα και ο πεζικάριος στη μάχη του Μαραθώνα, που αδελφός του ήταν ο ήρωας που δεν άφηνε στην παραλία του Μαραθώνα πιάνοντας με τα δόντια το περσικό πλοίο να σαλπάρει, αυτός ο αθηναίος πολίτης, ελευσίνιος κάτοικος και μύστης, κατόρθωσε το πρωτοφανές, να καταστήσει ένα τοπικό (κυριολεκτικά τοπικό: οι Θεσσαλοί είχαν μηδίσει και η Θήβα αδιαφόρησε!) πολεμικό επεισόδιο, σε εποχή που δεν υπάρχουν ειδησεογραφικά πρακτορεία και μέσα, να προκαλέσει και να προκαλεί και σήμερα παγκοσμίως καίριο πολιτικό, ηθικό και ιστορικό ενδιαφέρον.

Είναι απλό. Ο Αισχύλος, εκκινώντας από το συγκεκριμένο ιστορικό συμβάν, στοχάστηκε με τρόπο μεγαλειώδη ποιητικά και μιμητικά πάνω στην Ιστορία, με κεφαλαίο, και κυρίως για την αλαζονεία της πολιτικής και, γιατί όχι, της παιδείας.

Αυτόν τον θεατρικό στοχασμό συλλαμβάνουν οι Λάπωνες, οι Κινέζοι και οι Μεξικανοί. Ούτε ξέρουν πού πέφτει η Αθήνα, όπως δεν το γνωρίζει στο έργο και η περσίδα μητέρα του Ξέρξη, ούτε βέβαια η Σαλαμίνα, ούτε ο Σπερχειός ποταμός, ούτε τα ποτάμια της Μακεδονίας, στα οποία βούλιαξαν οι πάνοπλοι ηττημένοι υποχωρούντες Πέρσες.

Αρα η δημοφιλία παγκοσμίως αυτού του έργου (θυμίζω πως παίχτηκε από αμερικανούς ηθοποιούς έξω από τον Λευκό Οίκο την εποχή του πολέμου στο Βιετνάμ!) έχει να κάνει με την υπεροψία των δυνατών και (για να θυμηθώ πρόσφατα παγκόσμια δεινά) με την ανήθικη ιδιοποίηση του ζωτικού χώρου ενός λαού.

Τώρα, όσον αφορά τη δομή και το «σχέδιο» του δραματικού έργου, έχουμε να κάνουμε με μια ισχυρή οικοδομή (θεμέλια, όροφοι, σκεπή) που δεν άλλαξε για εκατό χρόνια.

Αλήθεια, πέρα από το ιδεολογικό περιεχόμενο που έχει να κάνει με τις κινήσεις της Ιστορίας μέσα στον χρόνο και στον τόπο, η φόρμα των «Περσών» με μικρές παραλλαγές φτάνει έως την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και τις «Βάκχες» και τον «Φιλοκτήτη» των δύο άλλων τραγικών ποιητών και συμπορεύεται με την κατάλυση της δημοκρατίας και της καθαρτήριας λειτουργίας του τραγικού ρίγους. Κάθε φορά που βλέπω, καλή ή κακή, ιδιοφυή ή αδιάφορη, ακαδημαϊκή ή μεταμοντέρνα, παράσταση των «Περσών» (και τα έχουμε όλα αντέξει), όσο κι αν κάποιοι αλαζόνες σκηνοθέτες προσπαθούν (χωρίς ευτυχώς να το καταφέρουν) να ταπεινώσουν την αισχυλική σύλληψη, ο Αισχύλος και το πρώτο έργο της ανθρωπότητας του θεάτρου λειτουργούν καταλυτικά.

Είδα μια πράγματι θαυμάσια παράσταση των «Περσών» στη Νέα Μάκρη, παιγμένη από νέους ηθοποιούς, ανάμεσά τους μαθητές δραματικής σχολής. Μεταφραστής και σκηνοθέτης, ένας ταμένος άνθρωπος στο είδος. Ο Λουκάς Θάνος. Εχω κι άλλες φορές εκτιμήσει την αφοσίωσή του και τον σεβασμό του στο είδος. Εστιάζει τις ερμηνείες του στη μουσική του λόγου και ως προς αυτό, χωρίς καμιά διεκδίκηση κληρονομιάς, συμπορεύεται με την άποψη του Φώτου Πολίτη και κυρίως του Δημήτρη Ροντήρη. Και οι δύο αυτοί μεγάλοι δάσκαλοι του θεάτρου έχουν διδάξει «Πέρσες». Ο Πολίτης το 1933 και ο Ροντήρης το 1939, το 1947, το 1957. Ο Ροντήρης – και ο Λουκάς Θάνος φαίνεται να συμφωνεί – όριζε το θέατρο και ιδίως την τραγωδία ως «μουσική έκφραση των συναισθημάτων».

Ο Θάνος έστησε με τους ευάγωγους μαθητές και νέους ηθοποιούς μια μουσική παράσταση, και μάλιστα ακίθαριν. Η αποθέωση της μουσικής του νεοελληνικού έργου στην έξοχη μετάφρασή του.

Το όλον, συνταρακτικά λιτό και αφοπλιστικά λειτουργικό.

Η Ατοσσα της Ειρήνης Λαμπράκη, μουσική άρπας. Κατόρθωμα για νέο ηθοποιό. Ο Κωνσταντίνος Μάρκελλος, ο Χρήστος Θάνος αφοπλιστικά απλοί και αποτελεσματικοί και ο οκταμελής Χορός αποθέωσε τον ρυθμό και το μέλος της γλώσσας μας, που τόσο στις μέρες μας και στα φεστιβάλ ταλαιπωρείται.

Μετάφραση, σύνθεση – σκηνοθεσία:{CR}Λουκάς Θάνος{CR}Επιμέλεια κοστουμιών:{CR}Πάγια Βεάκη{CR}Κατασκευές:{CR}Ολγα Θάνου{CR}Ερμηνείες: Ειρήνη Λαμπράκη (Ατοσσα), Ανδρέας Γιαννακούλας (Αγγελιαφόρος), Χρήστος Θάνος (φάντασμα Δαρείου), Κλεάνθης Βαρσαμούλης (Ξέρξης), Χαρά Γεωργάτου, Μαγδαληνή Τασούλα,{CR}Μαρία Γκράτσια Βατικιώτη, Χαρούλα Παναγοπούλου (κορυφαίες Χορού)