Στην παγίδα της υπογονιμότητας

Η συρρίκνωση του πληθυσμού της Ελλάδας δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Επιστημονικά έχει επισημανθεί και έχει σχολιαστεί στη δημόσια σφαίρα ήδη από τη δεκαετία του ’80.  Εκτός από μια ανάκαμψη στα μέσα της δεκαετίας του 2000, η τάση είναι σταθερά πτωτική όσον αφορά το σύνολο, με κατά τόπους διακυμάνσεις. Αυτό σημαίνει ότι η πληθυσμιακή μείωση – πρωτίστως λόγω υπογονιμότητας – προϋπήρχε της δημοσιονομικής και οικονομικής κρίσης του 2010. Είναι λάθος να νομίζουμε ότι είναι αποκλειστικά οικονομικοί οι παράγοντες που οδηγούν μια γυναίκα ή έναν άνδρα στην τεκνοποιΐα ή στην ατεκνία. Η περιβάλλουσα κουλτούρα, οι αξίες, τα οικογενειακά πρότυπα και βεβαίως η ύπαρξη και αποτελεσματικότητα υποστηρικτικών κοινωνικών δομών και η συνακόλουθη εφαρμογή δημόσιων πολιτικών συμβάλλουν εξίσου στη μείωση ή την αύξηση της γονιμότητας σε μια χώρα.

Στην Ελλάδα της τριτοκοσμικής ευμάρειας του ’90 και της δεκαετίας του 2000, με δεδομένη την αύξηση της μέσης ηλικίας του πληθυσμού λόγω της περιστολής της θνησιμότητας, υπήρξε δυσαρμονία στους ανωτέρω παράγοντες με αποτέλεσμα τη μείωση των δεικτών μέσω των οποίων προσδιορίζεται σε ενεστώτα χρόνο αλλά και διαχρονικά η γονιμότητα. Η είσοδος περισσότερων μορφωμένων γυναικών στην αγορά εργασίας και η μετατόπιση του χρόνου ή η αναβολή απόκτησης παιδιών, η διάδοση μετανεωτερικών αξιών όπως  π.χ. η αυτοπραγμάτωση, αλλαγές στη δομή και το μέγεθος της οικογένειας (μονογενεϊκές, συγκατοικήσεις κ.λπ.), η απουσία μακροπρόσθεσμης και στοχοθετημένης δημόσιας οικογενειακής πολιτικής, μη φιλική προς την ανατροφή μικρών παιδιών αγορά εργασίας, η ρευστότητα των κοινωνικών ταυτοτήτων και ο σύστοιχος μετασχηματισμός των κύκλων ζωής (π.χ. παρατεταμένη εφηβεία) συναποτέλεσαν το περιβάλλον εκείνο που αποθάρρυνε τους νέους ανθρώπους στην Ελλάδα να αποκτήσουν οικογένεια και να αναλάβουν γονεϊκούς ρόλους.

Σήμερα πλέον η Ελλάδα έχει πέσει στην παγίδα της υπογονιμότητας με 1,38 παιδί να αντιστοιχεί σε κάθε γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας. Με την αναλογία αυτή είναι βέβαιο πως σε μερικές δεκαετίες ο πληθυσμός της χώρας θα έχει μειωθεί κατά πολλές εκατοντάδες χιλιάδες. Ελάχιστες είναι οι χώρες εκείνες στις οποίες παρατηρείται παρόμοια κατάσταση, μεταξύ αυτών η Γερμανία και η Ιαπωνία. Ειδικοί μάλιστα επισημαίνουν ότι η κατάσταση αυτή ουσιαστικά δεν μπορεί να ανατραπεί και ότι η σοβαρότητά της είναι μεγαλύτερη από εκείνη της οικονομικής και μεταναστευτικής κρίσης.

Κατά καιρούς το θέμα έρχεται στο φως της δημοσιότητας, από την οποία όμως γρήγορα απομακρύνεται χωρίς στο μεταξύ να κινητοποιούνται οι αρμόδιοι φορείς λήψης αποφάσεων και χάραξης οικογενειακής πολιτικής. Η πλέον συνηθισμένη αντίδραση είναι η χορήγηση επιδομάτων. Κατά τα άλλα, νωθρότητα και άρνηση.  Το ότι το εν λόγω ζήτημα δεν έχει αναγορευτεί σε κοινωνικό πρόβλημα δεν έχει να κάνει με τη σοβαρότητά του, αλλά με τη φέρουσα ικανότητα της δημόσιας σφαίρας εντός της οποίας η αναβάθμιση ενός θέματος και η μετατροπή του σε κοινωνικό πρόβλημα που αξιώνει ανακατανομή πόρων συνοδεύεται από την υποβάθμιση ενός άλλου. Μερικά θέματα προβάλλονται, φθίνουν και επανέρχονται αργότερα στο προσκήνιο. Ελάχιστα όμως είναι εκείνα που τελικά διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον του κοινού για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Και σίγουρα σε αυτά δεν περιλαμβάνεται το δημογραφικό.

Η αναγόρευση του δημογραφικού σε κοινωνικό πρόβλημα δεν είναι μια ουδέτερη και τεχνοκρατικού τύπου διαδικασία. Εξαρτάται από τον συσχετισμό δυνάμεων μεταξύ πολιτικών ελίτ, κοινωνικών εταίρων και μερίδων του εκλογικού σώματος, καθώς τα απαιτούμενα μέτρα μακροχρόνιας πολιτικής (α) θα επιδράσουν στους όρους νομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος, (β) θα στερήσουν ενδεχομένως προνόμια από οργανωμένα συμφέροντα (π.χ. Ενωση Πολυτέκνων) προς όφελος λιγότερο ισχυρών ομάδων. Το σίγουρο είναι πως η αντιμετώπιση του δημογραφικού δεν πρέπει να γίνει υπό το κράτος ηθικού πανικού, να χαρακτηριστεί δηλαδή ως εθνική απειλή.

Η διαχείρισή του ως κοινωνικού προβλήματος που απαιτεί δέσμευση, επαγγελματισμό και πρόγραμμα που ξεπερνά τον εκάστοτε εκλογικό κύκλο θεωρώ πως είναι το αρμόζον. Εδώ θα κριθεί και ο ανοικτός χαρακτήρας της δημοκρατίας μας, καθώς αργά ή γρήγορα η πολιτεία θα πρέπει να αποφασίσει για την ισότιμη ένταξη προσφύγων και μεταναστών και την απονομή σε αυτούς της ιδιότητας του πολίτη. Αυτό φυσικά δεν θα λύσει από μόνο του το μεταναστευτικό. Θα είναι όμως ένα μέρος της λύσης για την οποία πρέπει να υπάρξει λειτουργικός συνδυασμός διαφορετικών δημόσιων τομεακών πολιτικών: οικονομική, οικογενειακή, δημοσιονομική, αγοράς εργασίας, υγείας πρόνοιας, κ.λπ. Τα μέτρα που θα εφαρμοστούν πρέπει να είναι χρονοπρογραμματισμένα, ιεραρχημένα και κοστολογημένα σε μεγάλο βάθος χρόνου. Και βέβαια να προβλέπονται διαδικασίες αξιολόγησης των αποτελεσμάτων των εν λόγω πολιτικών υπό την αιγίδα συντονιστικού οργάνου ώστε να αποφευχθούν οι επικαλύψεις αρμοδιοτήτων. Προς τούτο, το ΕΚΚΕ έχει προτείνει την ίδρυση ανεξάρτητου Γραφείου Δημογραφικής Πολιτικής στη Βουλή. Ενα τέτοιο όργανο δεν θα επηρεάζεται από τις διακυμάνσεις των κομματικών συσχετισμών και τις ανάγκες της συγκυρίας.

Ο Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος  του ΕΚΚΕ