Πίσω στον «αυτόματο πιλότο»

Υπό το πιεστικό πλαίσιο ενός μικρού εκλογικού ορίζοντα, η επίσκεψη του έλληνα πρωθυπουργού στην Αγκυρα είχε μια κύρια, αν και περιορισμένου βεληνεκούς, στόχευση: να επιστρέψει τις ιδιαίτερα επιβαρυμένες, ήδη από την επίσκεψη του κ. Ερντογάν στην Αθήνα τον Δεκέμβριο 2017, ελληνοτουρκικές σχέσεις στον  – σχετικά ασφαλή – «αυτόματο πιλότο» της σχέσης δύο γειτόνων που οι διαφωνίες τους μπορούν να παραμείνουν υπό έλεγχο·  σε μια κατάσταση πραγμάτων όπου η Ελλάδα, ως χώρα-status quo έχει συμφέρον στην προώθηση ενός πλαισίου που θα ενισχύει και θα εμπεδώνει το status quo στο Αιγαίο και θα μειώνει το ενδεχόμενο κρίσης λόγω λάθους, παρεξήγησης ή ατυχήματος απέναντι σε μια Τουρκία που αρέσκεται να υιοθετεί συχνά- πυκνά αναθεωρητική συμπεριφορά έναντι σχεδόν του συνόλου των γειτόνων της. Οι παρατηρήσεις αυτές όσον αφορά στη στοχοθεσία της Ελλάδας δεν περιορίζονται βεβαίως μόνον στον χώρο του Αιγαίου αλλά αφορούν και την ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, όπου κλιμακώνεται η -ακόμη και εκτός στοιχειωδών κανόνων του διεθνούς δικαίου – παραβατική συμπεριφορά της Τουρκίας.

Δεν αποτελεί επίσης έκπληξη ότι η επίσκεψη του έλληνα πρωθυπουργού πραγματοποιήθηκε μέσα σε ένα μάλλον επιδεκτικό από την πλευρά της Τουρκίας πλαίσιο. Και τούτο διότι αναγνωρίζεται – αν και με καθυστέρηση – η ανάγκη διεθνούς νομιμοποίησης της χώρας καθώς οι επιλογές εξωτερικής πολιτικής του κ. Ερντογάν έχουν απαξιώσει, αν όχι ακυρώσει, τη δυνατότητα της Τουρκίας να αποτελέσει πόλο σταθερότητας στην εύφλεκτη περιοχή της Μέσης Ανατολής και έχουν δημιουργήσει ένα σοβαρό «κενό αξιοπιστίας» για το περιφερειακό, ευρωπαϊκό και δυτικό σύστημα ασφάλειας. Κατά συνέπεια η επανεκκίνηση μιας τελματωμένης σχέσης με τον μοναδικό ευρωπαίο και νατοϊκό γείτονά της στην προοπτική ενίσχυσης της σταθερότητας στις μεταξύ τους σχέσεις (κυρίως στο μέτωπο του Αιγαίου) λειτουργεί και προς το συμφέρον της Τουρκίας, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει και, ανάλογης διπλωματικής αβρότητας, διαχείριση της επίσκεψης του κ. Τσίπρα από τον κ. Ερντογάν (επικήρυξη των οκτώ Τούρκων στρατιωτικών την ημέρα άφιξης του έλληνα πρωθυπουργού στην Αγκυρα).

Το σκληρά διμεροποιημένο πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κατά την τελευταία δεκαπενταετία (μετά την εγκατάλειψη της στρατηγικής του Ελσίνκι και μαζί της και της προοπτικής επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών) επιτρέπει δυστυχώς στην Τουρκία να επαναφέρει και να επανατοποθετεί σημαντικά για εκείνη ζητήματα στη λογική της «αμοιβαιότητας» (λειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης αντί της εκλογής των μουφτήδων στη Θράκη). Η περαιτέρω επίσης απομάκρυνσή της από την Ευρώπη την οδηγεί σε ενέργειες ξένες με τις ευρωπαϊκές αρχές και το ευρωπαϊκό κεκτημένο, όπως η επικήρυξη ανθρώπων στους οποίους έχει αποδοθεί καθεστώς πολιτικού πρόσφυγα.

Οπως κατέστη σαφές από τις παράλληλες τοποθετήσεις/μονολόγους των δύο ηγετών, οι διαφορές για τα «ζητήματα υψηλής πολιτικής» μεταξύ των δύο χωρών παραμένουν στο ακέραιο. Υπό τους περιορισμούς τους υφιστάμενου διμερούς και περιφερειακού πλαισίου, η επίτευξη συμφωνίας για την προώθηση συγκεκριμένων Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (στρατιωτικού, πολιτικού, οικονομικού ή/και πολιτιστικού χαρακτήρα) αποτελεί μια μικρή αλλά θετική εξέλιξη και συνιστά την απαραίτητη προϋπόθεση – πλην της ενίσχυσης της σταθερότητας στο Αιγαίο – για το ξεκλείδωμα μιας σειράς αμοιβαίως επωφελών δράσεων και  – δυνητικά ουσιαστικής – οικονομικής συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου