Ο θάνατος ήταν ανέκαθεν το μοναδικό, απόλυτο όριο της ανθρώπινης εμπειρίας. Μια μη αναστρέψιμη γραμμή μετά την οποία απέμενε μόνο η σιωπή, οι αναμνήσεις και οι κιτρινισμένες φωτογραφίες.
Σήμερα, όμως, η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης επιχειρεί να σβήσει αυτή τη γραμμή, μετατρέποντας το πένθος από μια διαδικασία αποδοχής σε μια διαρκή ψηφιακή συνδιαλλαγή. Αυτός είναι ο κόσμος του Grief Tech (Τεχνολογία Πένθους), όπου οι νεκροί δεν φεύγουν ποτέ πραγματικά.
Η διαδικασία πίσω από τη δημιουργία αυτών των «ψηφιακών φαντασμάτων» (deadbots) μοιάζει απλή, σχεδόν μηχανική: ο χρήστης τροφοδοτεί ένα εξελιγμένο μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης με τα γραπτά μηνύματα, τα email, τις αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα ηχητικά ντοκουμέντα ενός αγαπημένου προσώπου που έφυγε από τη ζωή.
Μέσα σε λίγες ώρες, ο αλγόριθμος «μαθαίνει» τον τρόπο σκέψης του, το συντακτικό του, το χιούμορ του, ακόμα και τη χροιά της φωνής του.
Κάτι παραπάνω από ένα απλό «ρομπότ»
Για τον ανυποψίαστο παρατηρητή, η λέξη «ρομπότ» ή «ψηφιακός βοηθός» ίσως παραπέμπει σε μια απλή, αυτοματοποιημένη μηχανή που επαναλαμβάνει τυποποιημένες φράσεις, όπως ένα απλό «καλημέρα» ή «μου λείπεις κι εμένα».
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη και, για πολλούς, τρομακτική. Αυτά τα ψηφιακά ομοιώματα έχουν πίσω τους όλη την ισχύ των σύγχρονων εργαλείων Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI).
Δεν αναπαράγουν προκατασκευασμένες απαντήσεις. Αντίθετα, έχουν την ικανότητα να συνθέτουν ολοκαίνουργιες προτάσεις σε πραγματικό χρόνο, να επιχειρηματολογούν, να αναλύουν τα τρέχοντα συναισθήματα του ζωντανού συνομιλητή τους και να προσαρμόζουν τον τόνο τους ανάλογα.
Αν τους πείτε «σήμερα είχα μια πολύ δύσκολη μέρα στη δουλειά», το ψηφιακό φάντασμα του πατέρα σας ή της συντρόφου σας θα σας απαντήσει χρησιμοποιώντας τις δικές του αυθεντικές εκφράσεις, τις δικές του συμβουλές και τις δικές σας κοινές αναμνήσεις. Δημιουργείται, έτσι, μια συγκλονιστική —και δυνητικά επικίνδυνη— ψευδαίσθηση ζωντανής, διαδραστικής παρουσίας.
Μια τάση που γεννιέται μέσα από τον πόνο
Αυτή η νέα πρακτική δεν αποτελεί πλέον σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά μια ραγδαία αναπτυσσόμενη παγκόσμια τάση που μετρά ήδη εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες. Οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον κλάδο βλέπουν τα κέρδη τους να εκτινάσσονται, καθώς η ανάγκη του ανθρώπου να απαλύνει τον πόνο της απώλειας είναι διαχρονική και βαθιά.
Οι ειδικοί που μελετούν το προφίλ των χρηστών εντοπίζουν συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων που καταφεύγουν στα ψηφιακά είδωλα. Πρόκειται κυρίως για γονείς που έχασαν ξαφνικά τα παιδιά τους και αδυνατούν να διαχειριστούν το αρχικό, διαλυτικό σοκ, ή για συντρόφους που μετά από δεκαετίες κοινής πορείας βιώνουν μια ακραία, ισοπεδωτική μοναξιά.
Ποιοι άνθρωποι
Συχνά, είναι άνθρωποι που δεν πρόλαβαν να αποχαιρετήσουν τον δικό τους άνθρωπο λόγω ενός αιφνίδιου γεγονότος και αναζητούν απεγνωσμένα μια τελευταία ευκαιρία για ένα «αντίο».
Παράλληλα, αναδύεται και μια άλλη, προληπτική κατηγορία: ηλικιωμένοι ή ασθενείς σε τελικό στάδιο που δημιουργούν οι ίδιοι το ψηφιακό τους avatar όσο είναι εν ζωή, ώστε να αφήσουν μια «ζωντανή» διαδραστική κληρονομιά στα παιδιά και τα εγγόνια τους.
Πολιτισμικό χάσμα και ηθικά διλήμματα
Η αποδοχή αυτής της τάσης διχάζει τον πλανήτη, παρουσιάζοντας έντονες γεωγραφικές και πολιτισμικές διαφορές. Στη Δύση, το κοινό αντιμετωπίζει το Grief Tech με έντονο σκεπτικισμό και μια αίσθηση «αλλόκοτου» (uncanny valley), θεωρώντας την πρακτική απόμακρη έως και νοσηρή.
Αντίθετα, στην Ασία και ιδιαίτερα στην Κίνα, η τάση γνωρίζει εκρηκτική αποδοχή. Λόγω της βαθιάς παράδοσης της προγονολατρείας, χιλιάδες οικογένειες πληρώνουν πλέον αδρά εταιρείες AI για να «ζωντανέψουν» τους νεκρούς τους στις οθόνες των κινητών τους, θεωρώντας το μια φυσική εξέλιξη του σεβασμού και της επικοινωνίας με εκείνους που έφυγαν.
Ωστόσο, πίσω από την παρηγορητική αυτή βιτρίνα, οι ανατόμοι της ανθρώπινης ψυχής διακρίνουν μια «ψυχολογική ωρολογιακή βόμβα».
Το πένθος, όσο επώδυνο κι αν είναι, αποτελεί μια απαραίτητη βιολογική και συναισθηματική διαδικασία για την εξέλιξη του ανθρώπου. Για να θεραπευτεί η πληγή, το μυαλό πρέπει πρώτα να αποδεχτεί το οριστικό της απουσίας.
Η αιώνια άρνηση
Η συνεχής αλληλεπίδραση με ένα τόσο ευφυές AI ομοίωμα παγιδεύει τον πενθούντα σε μια κατάσταση αιώνιας άρνησης. Είναι μια άρνηση να θάψουμε τους νεκρούς μας, κρατώντας τους εγκλωβισμένους σε μια ατέρμονη ψηφιακή ύπαρξη.
Ταυτόχρονα, ανακύπτουν τεράστια νομικά και ηθικά ερωτήματα που η νομοθεσία δεν έχει προλάβει να ρυθμίσει. Έχει το δικαίωμα μια ιδιωτική εταιρεία να κατέχει και να εκμεταλλεύεται εμπορικά τα προσωπικά δεδομένα, τον γραπτό λόγο και τη φωνή ενός ανθρώπου που δεν ζει πια; Και κυρίως: Έδωσε ποτέ ο ίδιος ο εκλιπών τη συγκατάθεσή του ώστε οι πιο μύχιες σκέψεις του να γίνουν «τροφή» για έναν αλγόριθμο;
Επιστήμονες συναφών ειδικοτήτων ομογνωμονούν ότι ένα από τα σημαντικόετρα χαρακτηριοτικά της ανθρώπινης υπόστασηςνα μην είναι η ικανότητά της να νικά τη λήθη μέσω των υπολογιστών, αλλά η εσωτερική της δύναμη να αντέχει το κενό της απώλειας.
Αντικαθιστώντας τη μνήμη με έναν αλγόριθμο, κινδυνεύουμε να θυσιάσουμε το πιο ανθρώπινο κομμάτι μας: την ικανότητα να αποχαιρετούμε, να συμβιβαζόμαστε με το τέλος και, τελικά, να προχωράμε μπροστά.
