Σε μία από τις πιο φιλόδοξες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών στην ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανοίγει τον δρόμο για μια συνολική αναδιάρθρωση της φορολογίας στην ενέργεια, με σαφή κατεύθυνση: το ηλεκτρικό ρεύμα να καταστεί φθηνότερο και πιο ελκυστικό, ενώ το φυσικό αέριο, το πετρέλαιο θέρμανσης και γενικότερα τα ορυκτά καύσιμα να επιβαρυνθούν περισσότερο φορολογικά.
Το νέο σχέδιο των Βρυξελλών, που περιλαμβάνεται στο πακέτο πολιτικών AccelerateEU, επιχειρεί να μετατρέψει τη φορολογία σε βασικό εργαλείο ενεργειακής ασφάλειας, κλιματικής πολιτικής και βιομηχανικού μετασχηματισμού. Η φιλοσοφία του σχεδίου βασίζεται στην παραδοχή ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ευάλωτη στις διεθνείς διακυμάνσεις τιμών φυσικού αερίου και πετρελαίου, όπως αποδείχθηκε κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης που ακολούθησε τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Η Κομισιόν θεωρεί ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να συνεχίσει να επιδοτεί έμμεσα ή άμεσα τα ορυκτά καύσιμα, την ώρα που επιδιώκει την πράσινη μετάβαση και την ενεργειακή ανεξαρτησία. Για τον λόγο αυτό ζητά από τα κράτη-μέλη να αποσύρουν σταδιακά τις φορολογικές ελαφρύνσεις και τις κρατικές ενισχύσεις που ευνοούν το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο και να κατευθύνουν τους διαθέσιμους πόρους προς την ηλεκτροκίνηση, τις αντλίες θερμότητας, τις ανακαινίσεις κτιρίων, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ενεργειακή αποδοτικότητα.
Στην πράξη, η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική σημαίνει ότι τα κράτη θα ενθαρρύνονται να μειώσουν φορολογικά βάρη και χρεώσεις στην ηλεκτρική ενέργεια, ενώ ταυτόχρονα θα αυξάνουν την επιβάρυνση στα καύσιμα θέρμανσης και μεταφορών. Η αλλαγή αυτή αποσκοπεί στη δημιουργία ενός νέου «σήματος τιμών» για πολίτες και επιχειρήσεις, ώστε οι καθαρές τεχνολογίες να καθίστανται οικονομικά πιο συμφέρουσες από τις συμβατικές λύσεις που βασίζονται σε ορυκτά καύσιμα.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι η ταχύτερη εφαρμογή του νέου ενεργειακού πλαισίου μπορεί να μειώσει την κατανάλωση φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά 10 έως 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως, ενώ η χρήση πετρελαίου και παραγώγων του θα μπορούσε να περιοριστεί κατά 15 έως 20 εκατομμύρια τόνους ισοδυνάμου πετρελαίου τον χρόνο. Πρόκειται για μία μείωση που μεταφράζεται όχι μόνο σε χαμηλότερες εκπομπές ρύπων αλλά και σε σημαντική μείωση του κόστους εισαγωγών ενέργειας για την ευρωπαϊκή οικονομία.
Κεντρικός πυλώνας της στρατηγικής είναι η επιτάχυνση της αντικατάστασης των συστημάτων θέρμανσης που λειτουργούν με φυσικό αέριο ή πετρέλαιο. Οι Βρυξέλλες ζητούν από τα κράτη-μέλη να σταματήσουν σταδιακά τις επιδοτήσεις για λέβητες ορυκτών καυσίμων και να στρέψουν τα σχετικά κονδύλια σε «βαθιές» ενεργειακές ανακαινίσεις κτιρίων, σε εγκαταστάσεις αντλιών θερμότητας και σε μέτρα στήριξης ευάλωτων νοικοκυριών.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται και στη βιομηχανία. Η Κομισιόν αποδέχεται ότι οι ενεργοβόρες επιχειρήσεις χρειάζονται μεταβατική στήριξη ώστε να παραμείνουν ανταγωνιστικές, ωστόσο ξεκαθαρίζει ότι οποιαδήποτε κρατική βοήθεια θα πρέπει να συνδέεται με δεσμεύσεις για ενεργειακή εξοικονόμηση, αποθήκευση ενέργειας, χρήση καθαρών μορφών ηλεκτρισμού και επενδύσεις σε αποδοτικότερο εξοπλισμό.
Στην πράξη, οι Βρυξέλλες προωθούν ένα νέο οικονομικό μοντέλο όπου η ηλεκτρική ενέργεια —ιδίως όταν παράγεται από ανανεώσιμες πηγές— θα αποτελεί τη βάση για τη θέρμανση, τις μεταφορές και τη βιομηχανική παραγωγή. Αυτό σημαίνει ταχύτερη διείσδυση της ηλεκτροκίνησης, εκτεταμένη χρήση αντλιών θερμότητας, ενίσχυση της αυτοπαραγωγής μέσω φωτοβολταϊκών και μπαταριών, αλλά και αυξημένη εξάρτηση από «έξυπνα» δίκτυα και αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας.
Η Επιτροπή υπογραμμίζει επίσης ότι οι κοινωνικές επιπτώσεις της μετάβασης δεν μπορούν να αγνοηθούν. Για τον λόγο αυτό προτείνει οι κυβερνήσεις να εφαρμόζουν στοχευμένα μέτρα στήριξης για τα ευάλωτα νοικοκυριά, όπως κοινωνικά τιμολόγια ηλεκτρικού ρεύματος, ενεργειακά επιδόματα, προσωρινές μειώσεις φόρων στο ρεύμα και άμεσες οικονομικές ενισχύσεις σε περιόδους κρίσης. Ωστόσο ξεκαθαρίζει ότι αυτές οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι προσωρινές και να μην υπονομεύουν τους στόχους της ενεργειακής μετάβασης.
Στο πεδίο των μεταφορών, η νέα στρατηγική της ΕΕ ενθαρρύνει τη μαζική ανάπτυξη υποδομών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων, την ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, τη χρήση ποδηλάτου και κοινόχρηστων μέσων μετακίνησης, καθώς και την ανάπτυξη βιώσιμων καυσίμων για αεροπορία και ναυτιλία. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η σταδιακή αύξηση του κόστους χρήσης συμβατικών οχημάτων θα επιταχύνει την αντικατάστασή τους από ηλεκτρικά.
Ήδη αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ξεκινήσει να εφαρμόζουν πολιτικές αυτής της λογικής. Η Ολλανδία αύξησε τη φορολογία στο φυσικό αέριο για μεγάλους καταναλωτές, διατηρώντας σταθερή τη φορολόγηση του ηλεκτρισμού. Η Τσεχία σταμάτησε να επιδοτεί λέβητες φυσικού αερίου σε οικιακά προγράμματα. Το Βέλγιο περιορίζει από το 2026 τις φορολογικές εκπτώσεις μόνο σε εταιρικά αυτοκίνητα μηδενικών εκπομπών.
Η Ελλάδα αναφέρεται επίσης ως παράδειγμα πολιτικών κοινωνικής προστασίας και ενεργειακής μετάβασης, κυρίως λόγω του κοινωνικού τιμολογίου ηλεκτρικής ενέργειας, των προσωρινών μειώσεων φόρων κατά την ενεργειακή κρίση, των επιδοτήσεων για ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών και των κινήτρων για αγορά ηλεκτρικών οχημάτων και εγκατάσταση φορτιστών.
Ωστόσο, η προοπτική αύξησης της φορολογίας στα ορυκτά καύσιμα προκαλεί ήδη ανησυχία σε αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, καθώς ενδέχεται να οδηγήσει σε επιβάρυνση των νοικοκυριών που εξακολουθούν να εξαρτώνται από το πετρέλαιο θέρμανσης ή το φυσικό αέριο. Σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου μεγάλο μέρος του κτιριακού αποθέματος παραμένει ενεργειακά παλαιό και η διείσδυση αντλιών θερμότητας είναι ακόμη περιορισμένη, η μετάβαση ενδέχεται να αποδειχθεί κοινωνικά και οικονομικά δύσκολη χωρίς γενναίες επιδοτήσεις και επενδύσεις.
Παράλληλα, βιομηχανικοί φορείς εκφράζουν φόβους ότι η αύξηση του ενεργειακού κόστους για ορισμένους κλάδους θα μπορούσε να επηρεάσει την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής παραγωγής έναντι τρίτων χωρών όπου το φυσικό αέριο παραμένει φθηνότερο. Η Κομισιόν απαντά ότι η απάντηση δεν βρίσκεται στη διατήρηση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα αλλά στην επιτάχυνση των επενδύσεων σε καθαρή και φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια.
Το μεγάλο στοίχημα για την Ευρώπη είναι πλέον διπλό: αφενός να πετύχει τους κλιματικούς στόχους της επόμενης δεκαετίας και αφετέρου να προστατεύσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις από μια νέα ενεργειακή αναταραχή. Η φορολογική μεταρρύθμιση που προωθούν οι Βρυξέλλες δεν αποτελεί απλώς μια περιβαλλοντική πολιτική. Είναι μια στρατηγική αναδιάρθρωσης ολόκληρου του ενεργειακού και οικονομικού μοντέλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με άμεσες συνέπειες για την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.
