Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, μία ομάδα Ιαπώνων επιστημόνων προσπαθούσε να απαντήσει σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα και φιλόδοξα ερωτήματα της σύγχρονης βιολογίας: μπορεί ένα θηλαστικό να κλωνοποιείται για πάντα;
Η απάντηση, όπως φαίνεται, είναι αρνητική.
Μετά από δύο δεκαετίες πειραμάτων και περίπου 1.200 κλώνους ποντικών, οι ερευνητές κατέληξαν ότι υπάρχει ένα βιολογικό όριο στην κλωνοποίηση.
Στην 58η γενιά, οι κλώνοι δεν κατάφεραν να επιβιώσουν. Η γενετική αλυσίδα «έσπασε» και οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι συνεχείς επαναλαμβανόμενες κλωνοποιήσεις οδηγούν τελικά σε αυτό που αποκαλούν «γενετική κατάρρευση» ή «mutational meltdown».
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από ομάδα του Πανεπιστημίου της Γιαμανάσι στην Ιαπωνία, με επικεφαλής τον ερευνητή Τερούχικο Ουαγιακάμα, έναν από τους σημαντικότερους επιστήμονες παγκοσμίως στον τομέα της κλωνοποίησης. Όλο το πείραμα ξεκίνησε από ένα και μόνο ποντίκι.
Οι επιστήμονες δημιούργησαν έναν πρώτο κλώνο. Στη συνέχεια, δεν χρησιμοποίησαν ξανά το αρχικό ζώο, αλλά κλωνοποίησαν τον κλώνο. Μετά κλωνοποίησαν τον επόμενο κλώνο, και ούτω καθεξής. Δημιούργησαν δηλαδή μία αλληλουχία όπου κάθε νέο ζώο ήταν αντίγραφο ενός προηγούμενου αντιγράφου.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα από τα μεγαλύτερα και πιο μακροχρόνια πειράματα κλωνοποίησης που έχουν γίνει ποτέ σε θηλαστικά. Μέσα σε 20 χρόνια, η ερευνητική ομάδα δημιούργησε 58 διαδοχικές γενιές κλωνοποιημένων ποντικών.
Ωστόσο, όσο προχωρούσαν οι γενιές, τόσο περισσότερο συσσωρεύονταν μικρές γενετικές βλάβες. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι κάθε νέα κλωνοποίηση μετέφερε όχι μόνο τα χαρακτηριστικά του προηγούμενου ζώου, αλλά και τα λάθη που είχαν εμφανιστεί στο DNA του.
Στην αρχή, οι αλλαγές αυτές ήταν μικρές και δεν εμπόδιζαν την επιβίωση των ποντικών. Με το πέρασμα όμως των γενεών, οι μεταλλάξεις άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Οι οργανισμοί γίνονταν πιο αδύναμοι, πιο ευάλωτοι και λιγότερο βιώσιμοι.
Τελικά, στην 58η γενιά, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι κλώνοι δεν μπορούσαν πλέον να επιβιώσουν. Ήταν η πρώτη φορά που αποδείχθηκε πειραματικά ότι τα θηλαστικά δεν μπορούν να κλωνοποιούνται επ’ άπειρον.
Η ανακάλυψη αυτή έχει μεγάλη σημασία, επειδή για χρόνια αρκετοί επιστήμονες πίστευαν ότι η διαδοχική κλωνοποίηση θα μπορούσε στο μέλλον να χρησιμοποιηθεί σε πολλές διαφορετικές εφαρμογές.
Ένα από τα βασικά σενάρια ήταν η διάσωση ειδών που απειλούνται με εξαφάνιση. Η ιδέα ήταν ότι, ακόμη και αν απομείνουν ελάχιστα ζώα ή μόνο γενετικό υλικό, οι επιστήμονες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν επανειλημμένα νέους κλώνους, διατηρώντας έτσι το είδος ζωντανό.
Ένα άλλο πιθανό πεδίο εφαρμογής ήταν η βιομηχανική παραγωγή ζώων. Σε ορισμένες χώρες και εταιρείες είχε συζητηθεί η δυνατότητα να παράγονται μαζικά κλωνοποιημένα ζώα για κρέας, γάλα ή άλλες χρήσεις, με στόχο τη δημιουργία γενετικά «τέλειων» κοπαδιών.
Η νέα μελέτη δείχνει όμως ότι αυτή η λογική έχει σαφή όρια. Ακόμη και αν η κλωνοποίηση μπορεί να επαναληφθεί πολλές φορές, δεν μπορεί να συνεχιστεί για πάντα. Κάποια στιγμή, οι γενετικές φθορές γίνονται τόσο μεγάλες ώστε ο οργανισμός δεν μπορεί πλέον να αναπτυχθεί.
Οι επιστήμονες εξηγούν ότι η διαδικασία μοιάζει με τη φωτοτυπία μιας φωτοτυπίας. Κάθε αντίγραφο μοιάζει πολύ με το προηγούμενο, αλλά χάνει σταδιακά λίγη από την ποιότητά του. Αν η διαδικασία συνεχιστεί πολλές φορές, η εικόνα τελικά παραμορφώνεται.
Στην περίπτωση της κλωνοποίησης, η «παραμόρφωση» αυτή αφορά το DNA. Οι μεταλλάξεις δεν διορθώνονται, αλλά περνούν από γενιά σε γενιά, μέχρι να φτάσουν σε ένα κρίσιμο σημείο.
Παρά τα αποτελέσματα, οι ερευνητές τονίζουν ότι η κλωνοποίηση εξακολουθεί να έχει σημαντικές δυνατότητες. Η αναπαραγωγή σπάνιων ή πολύτιμων ζώων, η διατήρηση γενετικού υλικού και η μελέτη ασθενειών είναι τομείς όπου η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη.
Η έρευνα δεν σημαίνει ότι η κλωνοποίηση είναι αδύνατη ή άχρηστη. Σημαίνει όμως ότι δεν είναι ανεξάντλητη.
Η μελέτη ανοίγει επίσης μία ευρύτερη συζήτηση για τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης στη φύση. Για δεκαετίες, η επιστημονική φαντασία και η τεχνολογία καλλιέργησαν την ιδέα ότι οι άνθρωποι θα μπορούσαν κάποτε να αντιγράφουν επ’ άπειρον ζώα – ή ακόμη και ανθρώπους.
Το ιαπωνικό πείραμα δείχνει ότι η βιολογία είναι πολύ πιο περίπλοκη. Η φύση διαθέτει μηχανισμούς που επιτρέπουν την ποικιλία και την εξέλιξη, αλλά αντιστέκονται στην ατέρμονη επανάληψη του ίδιου γενετικού προτύπου.
Η ιστορία άρχισε με ένα μόνο ποντίκι. Είκοσι χρόνια αργότερα, μετά από 1.200 κλώνους, οι επιστήμονες κατάλαβαν ότι ακόμη και η πιο εξελιγμένη τεχνολογία έχει τα όριά της.