Οι Νεάντερταλ αποτελούν ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της ανθρώπινης εξέλιξης. Πριν από περίπου 37.000 χρόνια, μικρές ομάδες τους ζούσαν στη νότια Ισπανία, κυνηγώντας, κατασκευάζοντας λίθινα εργαλεία, χαράσσοντας σύμβολα σε βράχους και δημιουργώντας κοσμήματα από φτερά και κοχύλια. Πιθανότατα δεν γνώριζαν ότι ανήκαν στις τελευταίες γενιές του είδους τους.
Λίγες χιλιάδες χρόνια νωρίτερα, η τεράστια έκρηξη των Φλεγραίων Πεδίων στην Ιταλία είχε διαταράξει τις τροφικές αλυσίδες σε όλη τη Μεσόγειο, επιβαρύνοντας ένα ήδη εύθραυστο οικοσύστημα. Ωστόσο, η ιστορία της εξαφάνισης των Νεάντερταλ ξεκινά πολύ νωρίτερα.
Οι Νεάντερταλ είχαν επιβιώσει για σχεδόν μισό εκατομμύριο χρόνια στις πιο σκληρές περιοχές της Ευρασίας. Κι όμως, γύρω στα 34.000 χρόνια πριν, είχαν ουσιαστικά εξαφανιστεί. Για δεκαετίες, οι επιστήμονες αναρωτιούνταν αν ο σύγχρονος άνθρωπος ευθύνεται άμεσα – μέσω βίας, ασθενειών ή ανταγωνισμού για πόρους. Σήμερα, η εικόνα φαίνεται πολύ πιο σύνθετη.
Η γενετική απομόνωση και το «μεταλλακτικό βάρος»
Γενετικές μελέτες αποκαλύπτουν ότι οι Νεάντερταλ ζούσαν σε μικρές, απομονωμένες ομάδες, συχνά λιγότερες από 20 ενήλικες. Αυτή η απομόνωση οδήγησε σε αυξημένη ενδογαμία και χαμηλή γενετική ποικιλότητα, δημιουργώντας ένα «μεταλλακτικό βάρος» – επιβλαβείς μεταλλάξεις που δεν μπορούσαν να εξαλειφθούν με τον χρόνο.
Ακόμη και μια μικρή μείωση στην επιβίωση των βρεφών, της τάξης του 1,5%, θα μπορούσε, σύμφωνα με υπολογισμούς, να οδηγήσει σε πληθυσμιακή κατάρρευση μέσα σε μόλις 2.000 χρόνια.
Η συνάντηση με τον Homo sapiens
Όταν οι σύγχρονοι άνθρωποι έφτασαν στην Ευρώπη, πριν από περίπου 55.000 έως 45.000 χρόνια, οι Νεάντερταλ φαίνεται ότι ήταν ήδη υπό πίεση. Σε ορισμένες περιοχές, οι άνθρωποι βρήκαν «άδειους» χώρους, ενώ αλλού υπήρξε συνύπαρξη για χιλιάδες χρόνια.
Η γενετική αποδεικνύει ότι υπήρξε διασταύρωση: όλοι οι σημερινοί πληθυσμοί φέρουν ένα μικρό ποσοστό Νεάντερταλ DNA. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα ειρηνική συνύπαρξη ή κοινωνική ενσωμάτωση.
Βία, ασθένειες και εξελικτικές διαφορές
Σκελετικά ευρήματα δείχνουν τραύματα που μαρτυρούν διαπροσωπική βία, αλλά δεν υπάρχει σαφής ένδειξη ότι προκλήθηκαν από σύγχρονους ανθρώπους ή ότι υπήρξαν μαζικές σφαγές. Ούτε υπάρχουν αποδείξεις πως ανθρώπινες ασθένειες αποδεκάτισαν τους Νεάντερταλ, παρότι μοιραζόμαστε κοινά γονίδια του ανοσοποιητικού.
Οι διαφορές στη δομή του εγκεφάλου και στην κοινωνική οργάνωση πιθανότατα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Οι Homo sapiens διέθεταν περισσότερους και πιο διασυνδεδεμένους νευρώνες στις περιοχές ανώτερης σκέψης, με καλύτερη επεξεργασία γλώσσας και καινοτομιών. Μεγαλύτεροι πληθυσμοί σήμαιναν ταχύτερη διάδοση ιδεών, αποτελεσματικότερα όπλα και καλύτερη εκμετάλλευση πόρων.
Ένα μωσαϊκό αιτιών
Οι ερευνητές συμφωνούν πλέον ότι δεν υπήρξε ένα μοναδικό αίτιο για την εξαφάνιση των Νεάντερταλ. Κάποιες ομάδες χάθηκαν λόγω περιβαλλοντικών πιέσεων, άλλες εξαιτίας ανταγωνισμού – ακόμη και μεταξύ τους – ενώ ορισμένες ενσωματώθηκαν γενετικά στους σύγχρονους ανθρώπους. Δεν υπήρξε, δηλαδή, μια «κοινή μοίρα».
Η εξαφάνισή τους δεν αποτελεί μια απλή ιστορία θριάμβου του Homo sapiens. Είναι ένα περίπλοκο μωσαϊκό βιολογίας, κλίματος, πολιτισμού και τύχης. Και μέσα σε αυτό το μωσαϊκό, ένα κομμάτι των Νεάντερταλ εξακολουθεί να ζει – μέσα στο DNA μας.
