Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στην επαναφορά του μοναδικού αρχαιολογικού ευρήματος των «Δεσμωτών του Φαλήρου», εντός του ειδικά διαμορφωμένου, κλειστού χώρου προστασίας και ανάδειξης που κατασκευάζεται στην Εσπλανάδα του Φαλήρου. Σύμφωνα με ανακοίνωση του υπουργείου, το έργο πραγματοποιείται στη θέση εύρεσης των αρχαιοτήτων και εντάσσεται στο υπό κατασκευή μουσειακό κέλυφος.

Η δράση για την προστασία και ανάδειξη των «Δεσμωτών» εξελίσσεται σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα, με προϋπολογισμό 7,5 εκατ. ευρώ, χρηματοδοτούμενη από το Ταμείο Ανάκαμψης και το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του ΥΠΠΟ. Όπως αναφέρει το ΑΠΕ-ΜΠΕ, η μελέτη, που εγκρίθηκε ομόφωνα από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, καθορίζει τη μέθοδο επαναφοράς των ευρημάτων της ομαδικής ταφής, πλησίον του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Το εύρημα χρονολογείται στο β΄ μισό του 7ου αιώνα π.Χ. και θεωρείται σημαντικό αρχαιολογικό τεκμήριο διεθνούς ενδιαφέροντος.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Το σημαντικό εύρημα των “Δεσμωτών” του Φαλήρου, αφορά στην ομαδική ταφή ανδρών, η οποία εντοπίστηκε τον Μάρτιο του 2016, στο πλαίσιο του έργου ανέγερσης του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Προκειμένου να κατασκευαστεί το κέλυφος προστασίας και ανάδειξης του ευρήματος των ανθρωπίνων σκελετών, προηγήθηκε η ολόσωμη απόσπαση και μεταφορά των συστάδων των αρχαίων οστών της ομαδικής ταφής σε παρακείμενη θέση. Η απόσπαση του ευρήματος ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2023, και έκτοτε φυλάσσεται εντός λυόμενου κλειστού χώρου, υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων. Η διαδικασία της επαναφοράς θα γίνει με απόλυτη προσοχή και σε διαδοχικά στάδια, ώστε να διασφαλιστεί η ακεραιότητα των ευρημάτων και η διατήρηση των απαιτούμενων κλιματικών συνθηκών. Το μόνιμο κέλυφος ενσωματώνει υπόγειο χώρο για την εναπόθεση των “Δεσμωτών”, παρέχοντας πλήρη προστασία στο εύρημα, ενώ επιτρέπει τη βέλτιστη θέαση και κατανόησή του από τους επισκέπτες.

Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, οι συστάδες θα είναι ορατές στους επισκέπτες, μέσω ειδικά διαμορφωμένου διαδρόμου, προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία ανάδειξης ενός σημαντικού αρχαιολογικού ευρήματος, όπως προβλέπεται στην εγκεκριμένη μουσειολογική και μουσειογραφική μελέτη. Η πρώτη φάση περιλαμβάνει την ολοκλήρωση του χώρου προστασίας με ειδικό άνοιγμα για την εισαγωγή των συστάδων, ενώ η δεύτερη φάση αφορά στο κλείσιμο του ανοίγματος και στην τελική διαμόρφωση του κτηρίου. Για την επαναφορά των συστάδων των σκελετικών καταλοίπων, ακολουθείται η ίδια μέθοδος με αυτή της απόσπασης. Οι συστάδες ανυψώνονται με υδραυλικούς γρύλους και μετακινούνται με ολίσθηση μέσω μεταλλικών τροχιών. Λόγω του σχήματος του κτηρίου και της διάταξης του ανοίγματος για την εισαγωγή των συστάδων στον χώρο προστασίας, αυτές θα πρέπει να μετακινηθούν σε, τουλάχιστον, δύο κατευθύνσεις, ενώ απαιτείται και μία καθ’ ύψος υποβίβαση, ώστε να διέλθουν κάτω από την δοκό οροφής υπογείου και να εισέλθουν εντός του χώρου.

Κατόπιν, μετακινούνται έως την τελική θέση, όπου και θα τοποθετηθούν, υψομετρικά στην θέση που αποκαλύφθηκαν. Οι συστάδες των οστών πρόκειται να τοποθετηθούν εντός κλειστού χώρου προστασίας με ελεγχόμενες συνθήκες, όπου θα διατηρούνται. Μετά την ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης κατασκευής, οι συστάδες εγκιβωτίζονται, ολοκληρώνεται η επίχωση, οργανώνεται ο χώρος και σφραγίζεται».

Το ιστορικό του ευρήματος

Το εντυπωσιακό εύρημα των 79 «Δεσμωτών» αποκαλύφθηκε το 2016, κατά τις ανασκαφές για την κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στον χώρο του παλαιού ιπποδρόμου. Οι σιδηροδέσμιοι άνδρες βρέθηκαν σε τρεις σειρές, δεμένοι πισθάγκωνα ή μεταξύ τους, φέροντας θανατηφόρα πλήγματα στο κεφάλι. Η εκτέλεσή τους συνδέεται με τις πολιτικές αναταραχές του πρώιμου 7ου έως και του 6ου αιώνα π.Χ.

Το 2016 αποφασίστηκε η κατά χώραν διατήρηση και ανάδειξη των ευρημάτων και η κατασκευή προστατευτικού κελύφους. Ωστόσο, το 2020, λόγω επιδείνωσης της κατάστασης διατήρησης εξαιτίας του γεωλογικού υποβάθρου, εγκρίθηκε η προσωρινή απόσπαση και επανατοποθέτηση του ευρήματος. Από το 2020 έως το 2023 εγκρίθηκαν οι απαραίτητες μελέτες για την κατασκευή του μόνιμου χώρου προστασίας και ανάδειξης του πολυανδρίου στην Εσπλανάδα.

Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, η ολοκλήρωση του μουσειακού κελύφους αναμένεται εντός του πρώτου εξαμήνου του 2026.