Η ιδέα ότι τα ζώα δεν δημιουργούν «πραγματικές φιλίες» επιμένει μόνο σε έναν μικρό κύκλο σκεπτικιστών. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα και η καθημερινή παρατήρηση δείχνουν καθαρά ότι οι φιλίες στον ζωικό κόσμο είναι αυθεντικές, διαρκείς και βαθιά συναισθηματικές — τόσο ανάμεσα σε άτομα του ίδιου είδους όσο και μεταξύ διαφορετικών ειδών.
Οι σκύλοι και οι άνθρωποι αποτελούν το πιο αναγνωρίσιμο παράδειγμα αυτής της σχέσης. Όμως δεν είναι το μοναδικό. Σκύλοι και γάτες αναπτύσσουν στενούς δεσμούς, παίζουν, μαθαίνουν ο ένας τα όρια του άλλου και συνυπάρχουν με τρόπους που θυμίζουν έντονα ανθρώπινες φιλίες. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, ζώα «διδάσκουν» σε άλλα ζώα πώς να συμπεριφέρονται, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης που διαρκούν στον χρόνο.
Το κρίσιμο ερώτημα, όπως υπογραμμίζουν πολλοί ερευνητές, δεν είναι αν τα ζώα κάνουν φίλους, αλλά γιατί το κάνουν. Οι μελέτες δείχνουν ότι διαθέτουν τις γνωστικές και συναισθηματικές ικανότητες για να δημιουργούν και να διατηρούν κοινωνικούς δεσμούς. Απλώς τους εκφράζουν με τρόπους διαφορετικούς από τους ανθρώπινους. Μπορεί να μη γράφουν γράμματα ή να μη στέλνουν μηνύματα, αλλά χρησιμοποιούν οσμές, κινήσεις, ήχους και λεπτά σήματα — αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν χαριτολογώντας «pee-mail» — για να επικοινωνούν, να αναγνωρίζουν φίλους και να ενισχύουν τις σχέσεις τους.
Φιλίες πέρα από τα όρια των ειδών
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι φιλίες που ξεπερνούν τα όρια των ειδών, τα λεγόμενα «αταίριαστα ζευγάρια». Σκύλοι και δελφίνια, λιοντάρια και κογιότ, κατσίκες και άλογα, ακόμη και θηρευτές με θηράματα, έχουν παρατηρηθεί να αναπτύσσουν δεσμούς αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η φιλία λειτουργεί ως απόδειξη ότι η κοινωνική επιλογή στα ζώα δεν βασίζεται μόνο στο ένστικτο, αλλά και σε ατομικές προτιμήσεις, εμπειρίες και συναισθηματική εγγύτητα.
Χαρακτηριστικές είναι και οι ιστορίες φροντίδας χωρίς προφανές όφελος. Ζώα που «βοηθούν» άλλα, όπως μια κατσίκα που καθοδηγεί ένα τυφλό άλογο, δεν φαίνεται να αποκομίζουν κάτι υλικό. Κι όμως, τέτοιες συμπεριφορές επαναλαμβάνονται, δείχνοντας ότι η ενσυναίσθηση και η ικανοποίηση από τη φροντίδα του άλλου δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Η συναισθηματική νοημοσύνη των ζώων
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικές είναι και οι σχέσεις ανθρώπων με μη εξημερωμένα ζώα. Η φυσιοδίφης και συγγραφέας Sy Montgomery έχει περιγράψει τη βαθιά, απρόσμενη σχέση που ανέπτυξε με ένα γιγάντιο χταπόδι, την Octavia. Παρά την τεράστια εξελικτική απόσταση, η εμπειρία αυτή έδειξε ότι η περιέργεια, η εμπιστοσύνη και η αναγνώριση του άλλου ως «οντότητας με νου» μπορούν να γεφυρώσουν ακόμη και τα πιο απίθανα χάσματα.
Η σύγχρονη επιστήμη της συμπεριφοράς συμφωνεί σε ένα βασικό σημείο: τα ζώα είναι νοήμονα όντα (minded beings). Νιώθουν χαρά όταν συναντούν φίλους, βιώνουν απώλεια όταν τους χάνουν και δείχνουν προτίμηση σε συγκεκριμένα άτομα. Η αμφισβήτηση αυτών των δεδομένων δεν στηρίζεται πλέον στην επιστήμη, αλλά σε μια παρωχημένη, ανθρωποκεντρική αντίληψη που θέλει τον άνθρωπο μοναδικό φορέα συναισθημάτων και κοινωνικών δεσμών.
Αναγνωρίζοντας ότι οι φιλίες δεν είναι αποκλειστικό ανθρώπινο προνόμιο, δεν «εξανθρωπίζουμε» τα ζώα. Αντίθετα, κατανοούμε βαθύτερα και τον εαυτό μας. Οι δεσμοί εμπιστοσύνης, η ανάγκη για συντροφικότητα και η χαρά της φιλίας φαίνεται να διαπερνούν όλα τα είδη. Και ίσως, τελικά, το πραγματικά παράξενο να μην είναι ότι τα ζώα κάνουν φίλους, αλλά ότι για τόσο καιρό αμφισβητούσαμε κάτι τόσο προφανές.
