Η μόδα δεν υπαγορεύει μόνο το μήκος της φούστας, το κούρεμα, τα χρώματα και τα αρώματα. Οπως όλοι και κυρίως οι γυναίκες ξέρουμε, η μόδα υποβάλλει και τη συμπεριφορά μας. Υποτακτικές, σεμνές ως αρσακειάδες, αυθάδεις και πιπεράτες ως κορίτσια του free press, όλες κληθήκαμε ανά τους αιώνες και καλούμαστε σήμερα να ανταποκριθούμε στις επιταγές μιας μόδας που πηγαίνει πολύ πέρα από το περιτύλιγμα. Μιας μόδας που μας καλεί να αναδείξουμε πλευρές του χαρακτήρα μας που με κάποιον τρόπο απαντούν στις προκλήσεις της εκάστοτε εποχής. Στη μικρή αυτή παρουσίαση της Κασσιανής θα προσπαθήσω να δώσω, εκτός από μερικές βασικές συστάσεις για το πρόσωπο της νεαρής Κασσιανής, και μια εικασία (παίζοντας με το όνομά της, που ήταν Κασσιανή ή Εικασία, Ικασία, Κασσία ή και Κασία) σύμφωνα με την οποία η επιτυχία της πριγκιπικής αυτής κόρης του 9ου αιώνα δικαιώνει την πνευματώδη αυθάδεια και αποτελεί απόδειξη του ότι τη σεμνότητα πολλοί ύμνησαν, την δε σεμνή ουδείς…
Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ. Στον νου πολλών η Κασσιανή ταυτίζεται με την αμαρτωλή γυναίκα της Μεγάλης Τρίτης, από το τροπάριο το οποίο έγραψε και στο οποίο περιγράφει τη λύπη της ψυχής τής εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσης γυνής… Στην πραγματικότητα όμως η Κασσιανή δεν έχει τίποτε να κάνει με την πόρνη του Ευαγγελίου. Η Κασσιανή πέρασε στην ιστορία από τον θρύλο που τη θέλει να συμμετέχει στα καλλιστεία που διοργάνωσε η μητέρα του αυτοκράτορα Θεόφιλου για να βρει νύφη κατάλληλη για τον γιο της. Παλάτια της Πόλης, βυζαντινές πριγκίπισσες και λίγο από το άρωμα της ραδιουργίας της βυζαντινής αυλής, καθώς και ένα χάπι εντ, με την αυθάδη κόρη να καταφεύγει σε μονή και να περνά εκεί το υπόλοιπο του βίου της, εξασφαλίζουν μια καλογραμμένη ιστορία που έζησε για πολλούς αιώνες. Αυτό είναι ίσως το πιο γνωστό επεισόδιο της ζωής της, ενώ το ποιητικό και εν γένει το λογοτεχνικό της έργο παρέμεινε στην αφάνεια. Ηταν μόλις το 2002, όταν με αφορμή μια εικαστική έκδοση που σχεδίασαν οι Εκδόσεις του Φοίνικα το έργο της μαζεύτηκε και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά με μία κατά το δυνατόν κατατοπιστική εισαγωγή.
Τα βιογραφικά στοιχεία της Κασσιανής είναι ελάχιστα και ανεπιβεβαίωτα. Το σενάριο των καλλιστείων έχει υποστηριχθεί από ορισμένους μελετητές, ενώ άλλοι το έχουν απορρίψει ως αβάσιμο. Η ιστορικότητά τους σίγουρα δεν μπορεί να τεκμηριωθεί με πειστικότητα. Σκοπός των καλλιστείων (όταν δεν αφορούσε γάμους Βυζαντινών με αλλοδαπούς, περίπτωση στην οποία σκοπός ήταν κυρίως η σύναψη ή η αναθέρμανση διπλωματικών σχέσεων) ήταν να έρθουν στην πρωτεύουσα ισχυρές οικογένειες των επαρχιών. Ο νεαρός αυτοκράτορας Θεόφιλος ήταν μόλις 17 ετών όταν η μητέρα του Θέκλα ή η μητριά του Ευφροσύνη (και εδώ οι μαρτυρίες των πηγών διίστανται) διοργάνωσε τα καλλιστεία στα οποία συμμετείχε η Κασσιανή. Ο πρίγκιπας θα δήλωνε την εκλεκτή δίνοντάς της ένα μήλο. Από τις πολλές νύφες μόνο τρεις παρουσιάζονταν μπροστά του στον χρυσοτρίκλινο, την οκταγωνική θολωτή αίθουσα στην οποία βρισκόταν ο αυτοκρατορικός θρόνος και όπου τελούνταν το τυπικό της Αυλής κατά τη μέση τουλάχιστον περίοδο.
Σύμφωνα με την αφήγηση, ο Θεόφιλος θέλγεται από την Κασσιανή, την πλησιάζει και της λέει με νόημα ότι από τη γυναίκα πηγάζει το κακό, υπονοώντας την αμαρτία της Εύας. Στη ρήση του αυτή η Κασσιανή απαντά ότι από τη γυναίκα πηγάζει και το αγαθό, υπονοώντας την Παναγία μέσω της οποίας γεννήθηκε ο Σωτήρας. Ταραγμένος ο νεαρός Θεόφιλος αποφεύγει τη γυναίκα που του απαντά και προσφέρει το μήλο στη Θεοδώρα, η οποία γίνεται αυτοκράτειρα. Η Θεοδώρα όμως περνά λίγο-πολύ στην αφάνεια, ενώ η αυθάδης Κασσιανή έγινε ηρωίδα θρύλων, ιστοριών και μυθιστοριών από τον 9ο αιώνα έως και τον 20ό. Τον ίδιο αιώνα και παράλληλα με την Κασσιανή συγγράφουν δύο ακόμη γυναίκες, η Θέκλα και η Θεοδοσία. Αρκετά εντυπωσιακό το γεγονός ότι μέσα στο περιβάλλον του Μεσαίωνα τρεις από τις ελάχιστες γυναίκες ποιήτριες ζουν και γράφουν την ίδια ακριβώς εποχή. Η θέση της γυναίκας στις προβιομηχανικές κοινωνίες, από την αρχαιότητα έως και τον 19ο αιώνα, δεν διαφέρει πολύ. Υποβαθμισμένη σε ό,τι αφορά την παρουσία της στην κοινωνία, πιο δυνατή στο οικιακό περιβάλλον, ανύπαρκτη περίπου – με φωτεινές εξαιρέσεις – στον χώρο των γραμμάτων και των τεχνών… Αυτή είναι η εικόνα που παρουσιάζουν οι γυναίκες, με μικρές διαφοροποιήσεις ανάλογα με το γεωγραφικό μήκος και πλάτος και την ιστορική περίοδο. Στο υπόβαθρο αυτό μπορούμε να καταλάβουμε την αίσθηση που προκάλεσαν η Κασσιανή και το επεισόδιο της στιχομυθίας της με τον Θεόφιλο, είτε συνέβη πραγματικά είτε πρόκειται για μυθοπλασία… Το υπόλοιπο λογοτεχνικό έργο της Κασσιανής και ιδιαίτερα οι «γνώμες» της (λογοτεχνικό είδος που μοιάζει με τις παροιμίες και έλκει τις ρίζες του από την αρχαιότητα) επιβεβαιώνουν την ευστροφία και την καυστικότητα της Κασσιανής. Ας σημειωθεί εδώ ότι η Κασσιανή είναι η μόνη γυναίκα συγγραφέας γνωμών στο Βυζάντιο. Ακόμη, ότι το είδος – το οποίο, όπως αναφέραμε, μοιάζει με εκείνο των παροιμιών – διακρίνεται για τον κοσμικό του χαρακτήρα (εν αντιθέσει προς τα λοιπά ανθολόγια της βυζαντινής περιόδου, που είναι κυρίως θρησκευτικού περιεχομένου).
Η ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ. Η σχέση της Κασσιανής με τον φημισμένο μοναχό και ηγούμενο της Μονής Στουδίου, Θεόδωρο, αποδεικνύει το υψηλό κοινωνικό και πνευματικό της επίπεδο και ενδεχομένως μας παρέχει στοιχεία για τη σχέση της Κασσιανής με την εικονομαχία. Η δραστηριότητα της Κασσιανής, η κριτική ανάλυση του λογοτεχνικού της έργου που προσφέρει εκπληκτικές αναγνώσεις του περιβάλλοντος της μεσοβυζαντινής περιόδου, όπου κυριαρχεί η έριδα για την προσκύνηση των εικόνων, μένουν και περιμένουν άλλη στιγμή για να αναλυθούν. Μέσα στα μοβ της άνοιξης, για την ώρα, μας έρχεται ακόμη μία φορά το άκουσμα του τροπαρίου της Κασσιανής και ο απόηχος της αφήγησης της ιστορίας της. Οπως λέει ο διακεκριμένος καθηγητής και θεωρητικός Ιωάννης Θεοφάνης Παπαδημητρίου, μια καλή ιστορία δεν πεθαίνει ποτέ. Και μαζί της δεν πεθαίνουν και οι ήρωές της…
Η Νίκη Τσιρώνη είναι ιστορικός – βυζαντινολόγος, ερευνήτρια στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών
