Η ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΗΣΥΧΟΥ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ,
ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ ΚΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΥ ΝΙΚΟΥ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ
ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΙ ΤΗΝ «ΤΡΙΚΥΜΙΑ» ΤΟΥ
ΣΑΙΞΠΗΡ ΩΣ ΜΙΑ ΠΟΙΗΤΙΚΗ, ΕΧΕΙ ΤΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ
ΤΗΣ, ΘΑ ΄ΛΕΓΑ ΤΟ ΕΡΕΘΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΤΡΟ
ΓΙΑ ΜΙΑ ΤΕΤΟΙΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
Η «Τρικυμία» θεωρήθηκε ένα έργο Διαθήκη. Και είναι. Κάτι ανάλογο με τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Σοφοκλή και τον «Δεύτερο Φάουστ» του Γκαίτε ή τα κουαρτέτα του Μπετόβεν και το «Ρέκβιεμ» του Μότσαρτ. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι ο Σαίξπηρ μέσα από το παραμυθητικό θέμα του έργου του σαφώς αλληγορεί.

Ας φτάσουμε σε μια ακραία ανάγνωση του σαιξπηρικού μύθου. Ο Πρόσπερο είναι κληρονομικός δούκας του Μιλάνου αλλά καθώς είναι αφοσιωμένος στη μελέτη της φύσης, της αλχημείας και της αρχαίας σοφίας παραμελώντας τα πριγκιπικά του καθήκοντα ανατρέπεται από τον αδελφό του, τον φιλόδοξο Αντόνιο, εγκαταλείπεται μέσα σ΄ ένα σαπιοκάραβο με το νήπιο κοριτσάκι του και ναυαγός ξεβράζεται σ΄ ένα σχεδόν έρημο νησί, όπου κυριαρχεί μια μάγισσα, η Συκοράκα, με τον κτηνώδη δύσμορφο γιο της Κάλιμπαν. Η μαύρη μαγεία της έχει φυλακίσει μέσα σε μια κουφάλα δέντρου το πνεύμα Άριελ. Ο Πρόσπερο εξολοθρεύει τη μάγισσα, ελευθερώνει τον Άριελ και καθυποτάσσει τον Κάλιμπαν εξαναγκάζοντάς τον να τον υπηρετεί.

Ώς εδώ η αλληγορία είναι ευανάγνωστη, νομίζω. Ο Πρόσπερο ανήκει σ΄ εκείνες τις ποιητικές φύσεις που επιλέγουν τα έργα του πνεύματος, την αφοσίωση στη δημιουργία, την καταφυγή στη φαντασία γυρίζοντας την πλάτη στον πρακτικό βίο, στις ίντριγκες της πολιτικής, στις συγκρούσεις συμφερόντων και στην αλαζονεία της εξουσίας. Όπως κάθε ανάλογος αναχωρητής γίνεται επικίνδυνος ή άχρηστος για τα συμφέροντα και τις αξίες του ανταγωνιστικού βίου κι όταν δεν αυτοεξορίζεται εκτοπίζεται, γίνεται αποσυνάγωγος, παρίας, ασκητής, αναχωρητής. Στο έρημο νησί με συντροφιά του ένα θηλυκό νήπιο, ένα τέρας και ένα αερικό μυείται στον ποιητικό βίο. Όταν απαλλάσσεται από τη δύναμη του Κακού, που ενυπάρχει μέσα στη φύση ως το φυσικό κακό, ως δεινότητα και ασυνείδητη καταστροφική δύναμη, αρχίζει να μελετά το ενστικτώδες, το κτηνώδες, την ασχήμια, τη διαμαρτία, τη δυσαρμονία, την αμετρία στο πρόσωπο του Κάλιμπαν. Ακούμε πως στην πρώτη φάση της εγκατάστασής του στο νησί ο Κάλιμπαν είναι ο ξεναγός του, αυτός τον μυεί στα φυσικά φαινόμενα, στις ιδιομορφίες, στις συμπεριφορές των φυτών, των ζώων, των εντόμων, του μαθαίνει το «βιβλίο» της φύσης, να συλλαβίζει τη γλώσσα της, να φυλάγεται από τις παγίδες της, να θαυμάζει την ποικιλία της ζωής και τον ηδονικό τρόπο του πολλαπλασιασμού της. Μα, έτσι δεν μυείται κάθε ποιητής αν θέλει να κατανοήσει τους μηχανισμούς, τις στρατηγικές, τους σκοπούς και τα κίνητρα των φυσικών πραγμάτων; Η φύση είναι το πεδίο όπου μέσα του δρα ο άνθρωπος είτε ως στοιχείο του περιβάλλοντος είτε ως κατακτητής, πορθητής και εκμεταλλευτής της. Ο Πρόσπερο αναλύει τα ένστικτα, τη βία, τις βουλιμικές ορέξεις, τη γενετήσια ορμή, την αηθική συμπεριφορά του φυσικού που εκπροσωπεί ο Κάλιμπαν και αφού ξεσκολίσει υποτάσσει το τέρας, το φυσικό κακό, στις εντολές του συνειδητού ανθρώπου. Μα, έτσι δεν κάνει ο ποιητής,

Ο Σαίξπηρ στην «Τρικυμία» κατασκευάζει ένα έργο τέχνης και αφού το απολαμβάνει, το καταστρέφει

ο κάθε δημιουργός δεν υποτάσσει τα μέσα του στον σκοπό του, δεν δαμάζει τους ρυθμούς, τους ήχους, τα χρώματα, τις λέξεις και δεν τα εντάσσει στους κανόνες της τέχνης του;

Αλλά αυτό δεν αρκεί, διότι αυτό είναι το όχημα, το καλούπι, η φόρμα. Χρειάζεται να πάρουν αυτά πνοή, να έχουν σκοπό και «τέλος». Χρειάζονται την οργιώδη φαντασία, τα φτερά του πνεύματος, την επίνοια, το ανεμόεν φρόνημα που έγραφε ο Σοφοκλής. Η απελευθέρωση του Άριελ από τα δεσμά που τον είχε καταδικάσει το φυσικό κακό, έδωσε στον Πρόσπερο το όργανο να εμφυσήσει στην τέχνη του τον οίστρο της έμπνευσης. Χωρίς ιδέες, χωρίς σκοπό, χωρίς αξίες, χωρίς σοφία αλλά και χωρίς ήθος η τέχνη είναι κύμβαλον αλαλάζον. Από την άλλη, η ύπαρξη μιας μικρής θηλυκής υπάρξεως που γαλουχείται μέσα σ΄ αυτό το διπλό πλέγμα φύσης και πνεύματος αλλά και μυεί τον ποιητή- πατέρα στην αθωότητα, στην αγνότητα, στην αφέλεια και στην απόλυτη διαθεσιμότητα, δημιουργεί τον τρίτο πόλο που είναι απαραίτητος για την ωρίμαση του ποιητή, την έκπληξη, την κατάδυση στις απαρχές, στη γνώση της αποκαλυπτικής θέας της υπάρξεως.

Όταν ο Πρόσπερο- ποιητής κατακτήσει πλέον τα εργαλεία του, τη φιλοσοφία του και την ποιητική ηθική του αρχίζει να γράφει το ποίημά του και επειδή είναι ποιητής δραματικός αρχίζει να σκηνοθετεί μια παράσταση και να παρακολουθεί με γνώση, υπομονή και περιέργεια τις «δοκιμές».

Σκηνοθετεί μια εκδρομή, μια έξοδο των εχθρών του, προκαλεί μια τρικυμία χρησιμοποιώντας όλα τα μηχανικά μέσα της σκηνής και φέρνει στο νησί του, στην ποίησή του, στη «Σκηνή του θεάτρου του» ναυαγούς τούς ορκισμένους εχθρούς του πνεύματος, τους υπηρέτες της ωμής εξουσίας, τους άγευστους ποιητικής κοινωνίας. Αφήνει τους «ηθοποιούς» του να εκδηλωθούν, να αυτοσχεδιάσουν, να αποκαλύψουν τα μέσα τους, τις μανιέρες τους, τα ελαττώματά τους και τη φαντασία τους, να επιβιώσουν ως σκηνικά πρόσωπα, να χρησιμοποιήσουν τη σωσίβια τέχνη τους, να υπάρξουν.

Ένας καλός ποιητής τολμά να εφεύρει νέους ρυθμούς, να δοκιμάσει νέες συγχορδίες, να ανακατέψει στην παλέτα του ασύμβατα χρώματα, να παίξει με το φως και να ακροβατήσει πάνω στο τεντωμένο σκοινί των λέξεων, να ανατρέψει τη σύνταξη.

O καλός σκηνοθέτης, όπως ο Πρόσπερο, τολμά να αιφνιδιάσει μια σχέση, να δοκιμάσει μια αποκάλυψη. Φέρνει απέναντι σ΄ ένα άπειρο στην αρσενική εμπειρία κορίτσι έναν έφηβο διαθέσιμο ερωτικά άντρα. Και ο σπινθήρας αναφλέγει ψυχές και σώματα. Ο σπινθήρας του έρωτα έλειπε έως τώρα από το Ποίημα του Πρόσπερο. Χωρίς τα ρευστά του έρωτα, χωρίς πόθο, χωρίς προσδοκία Ηδονής μεγάλη τέχνη δεν νοείται.

Όταν η Μιράντα και ο Φερντινάντο σμίγουν η Δημιουργία ολοκληρώνεται διότι ο έρωτας είναι η Αρχή και το Τέλος των Όντων. Εκεί τελειώνουν και τα έργα των Ανθρώπων και ο σκοπός των Ποιητών.

Είναι πλέον η στιγμή ο ποιητής να παραδώσει τα εργαλεία του, να αποδυθεί, να κρεμάσει τον πίνακα, να αφήσει τη μελωδία του να γεμίσει το σύμπαν. Ο δραματουργός να κατεβάσει την αυλαία και ο σκηνοθέτης και οι ηθοποιοί να βγάλουν τις μάσκες, να αποδυθούν και να υποκλιθούν στο κοινό.

Ο Κάλιμπαν που έκανε τις απόπειρές του να ξαναβάλει την κτηνωδία στο ποίημα, σαν τον Όφι της Γραφής, συντρίβεται και το Πνεύμα της Επίνοιας και της οιστρήλατης φαντασίας ξαναγυρίζει στην αιθέρια κατοικία του, όπου θέλει πνέει.

Ο Κάντιος έγραφε πως η τέχνη είναι χωρίς σκοπό, έξω από τον σκοπό της. Ο Σίλλερ παιχνίδι, άλλοι άλλο. Ο Σαίξπηρ όντως στην «Τρικυμία» κατασκευάζει ένα έργο τέχνης και αφού το απολαμβάνει το καταστρέφει όπως τα παιδιά που χαλάνε και ξαναμοντά- ρουν τον μηχανισμό των παιχνιδιών τους.