ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙΣ, ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΕΣ
ΕΚΤΟΠΙΣΕΙΣ, ΒΙΑΣΜΟΙ, ΛΙΝΤΣΑΡΙΣΜΑΤΑ,
ΚΑΨΙΜΟ ΧΩΡΙΩΝ…
ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΥΠΟΚΥΠΤΕΙ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΣΜΟ
ΤΩΝ ΣΥΜΨΗΦΙΣΜΩΝ Ο
ΤΑΣΟΣ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΖΕΙ ΣΤΟ
ΤΡΑΠΕΖΙ ΤΙΣ ΒΙΑΙΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ
ΣΤΡΑΤΩΝ ΚΑΙ ΝΤΟΠΙΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ,
ΠΟΥ ΣΤΟΧΕΥΑΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ
ΝΕΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
ΚΑΙ ΝΕΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ
ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των εθνικών κρατών αποτελεί η συνεχής προσπάθεια να επεκτείνουν και να εδραιώσουν συνθήκες εθνικής ομοιογένειας. Η επίτευξη του στόχου αυτού αφορά τον γεωγραφικό χώρο, τους ανθρώπους και την ιδεολογία τους, στο παρελθόν και το παρόν, στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό. Έτσι, η επέκταση των συνόρων στο όνομα της αρχής της «εθνικής ολοκλήρωσης» αποτελεί μια από τις πλέον συνηθισμένες πρακτικές στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα για την εγκόλπωση εθνικά «αλύτρωτων» πληθυσμών. Με δεδομένη την εθνοτική ποικιλότητα της εποχής, τα γειτονικά κράτη βρέθηκαν με μαθηματική ακρίβεια αντιμέτωπα καταρχήν ιδεολογικά και ύστερα στο πεδίο της μάχης κατ΄ αναλογία με την πολιτική και στρατιωτική τους ισχύ. Ακολούθησαν παράλληλες διαδρομές στη διαδικασία αφομοίωσης ή εξάλειψης των στοιχείων εκείνων- γλώσσας, θρησκείας, εθνοτικής ταυτότηταςπου δεν ενέπιπταν στο εθνικό στερεότυπο, συχνά με κοινούς αποδέκτες.
Η εν θερμώ εθνοποίηση εδάφους και πληθυσμών είναι άμεσα συνυφασμένη με τη χρήση ή την απειλή βίας, η οποία διαθέτει ένα σημαντικό προσόν σε περίπτωση θετικής έκβασης: την επώδυνη μεν, εξασφαλισμένη δε επιτυχία του εθνικού προγράμματος. Το ιδεολόγημα του συρμού που εκ των υστέρων συνοδεύει τέτοιου είδους επιχειρήσεις δίνει ηθική διάσταση (στο όνομα των «εθνικών δικαίων») και δικαιολογεί τις «παράπλευρες απώλειες». Και πάντα πείθει ότι «οι άλλοι υπέπεσαν σε ανείπωτες βαρβαρότητες», ενώ «εμείς δεν διαπράξαμε παρά τα ελάχιστα».
Βίαιες εκδιώξεις και εθνοκαθαρτικές πολιτικές που έφτασαν μάλιστα στη μέγιστη τιμή τους, δηλαδή στη γενοκτονία, συντελέστηκαν στη γειτονιά της Βαλκανικής και της Μικράς Ασίας. Το βιβλίο του Τάσου Κωστόπουλου αναφέρεται στα γεγονότα της δεκαετίας 1912-1922 που αποτέλεσαν εν πολλοίς το θεμέλιο της εθνικής συγκρότησης των κρατών που υπάρχουν σήμερα στον πολιτικό χάρτη της περιοχής: Βαλκανικοί Πόλεμοι, Αρμενικό Ζήτημα, Α΄ Παγκόσμιος, (ελληνική) Μικρασιατική Εκστρατεία και (τουρκικός) Πόλεμος της Ανεξαρτησίας και μια ενδιαφέρουσα αναφορά στα όσα άγνωστα διαδραματίστηκαν στην Κρήτη στην πορεία της προς την Ένωση με το Ελληνικό Βασίλειο. Η μονογραφία απαρτίζεται από πέντε κεφάλαια και πολυσέλιδα παραρτήματα πολλά εκ των οποίων θα μπορούσαν, για την οικονομία της συζήτησης, να βρίσκονται στο κύριο σώμα του βιβλίου.
Η συμβολή του βιβλίου αναμφίβολα είναι διπλή: Πρώτα, ο πλούτος πληροφοριών, κυρίως ελληνικών μαρτυριών, βιβλιογραφικών αναφορών και αρχειακών πηγών, όπως και σπάνιων στατιστικών, οι οποίες προσφέρονται γενναιόδωρα στον αναγνώστη δίνοντας την ευκαιρία για μια πανοραμική θέαση των γεγονότων και των πραγματικών μεγεθών τους. Δεύτερον, απομυθοποιεί το ιδεολόγημα που ανάγει σε «φυσικές» τις εθνοκαθαρτικές πρακτικές της ελληνικής πλευράς στιγματίζοντας ταυτόχρονα μόνον τις παρόμοιες πρακτικές των αντιπάλων. Από την άλλη πλευρά τα ίδια ιδεολογήματα αποσιωπούν στυγνές βαρβαρότητες που διαπράχθηκαν από τους «δικούς μας», ωσάν να μη συνέβησαν ποτέ.
Το βιβλίο αναφέρεται στο εθνοτικό τοπίο στη Βαλκανική και στη Μικρά Ασία όπως καταγράφεται λίγο πριν από το ξέσπασμα των Βαλκανικών Πολέμων, στην απαρχή δηλαδή της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Θύτες και θύματα, συχνά σε εναλλασσόμενους ρόλους, ξετύλιξαν το φριχτό κουβάρι της εθνοκάθαρσης η οποία επισημοποιήθηκε με τις ανταλλαγές πληθυσμών μεταξύ Βουλγαρίας, Τουρκίας και Ελλάδας. Ο ελληνικός, βουλγαρικός, σερβικός και οθωμανικός στρατός, στο μέτρο που η ισχύς τους, οι αξιώσεις τους και η συγκυρία το επέτρεπαν, επιδόθηκαν σε έναν ξέφρενο αγώνα επικράτησης. Συλλογικά αντίποινα, ομαδικές εκτελέσεις, εξευτελισμοί και βιασμοί, ακρωτηριασμοί, κάψιμο χωριών και χωραφιών, λεηλασία περιουσιών, ελεγχόμενη τροφοδοσία αμάχων, λιντσάρισμα αιχμαλώτων, καταναγκαστικά έργα και οργανωμένες εκτοπίσεις αποτελούν τις πρακτικές που έμμεσα ή εντεταλμένα θα συμβάλουν στην κατοχύρωση νέων εθνικών συνόρων και νέων εθνικών συνειδήσεων.
Τάσος Κωστόπουλος
ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΚΑΘΑΡΣΗ
Η ΞΕΧΑΣΜΕΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΜΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΟΥΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΞΟΡΜΗΣΗΣ
1912-1922
ΕΚΔ. ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ, 2007, ΣΕΛ. 319,
ΤΙΜΗ: 23 ΕΥΡΩ
