|
|
Για τους περισσότερους Έλληνες η κληρονομιά του Ανδρέα Παπανδρέου, οκτώ
χρόνια μετά τον θάνατό του, είναι η πολιτική. Είναι η Αλλαγή του ’81. H
αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. «H Ελλάδα στους Έλληνες». «Τα περήφανα
γηρατειά». Ο ενταφιασμός του εμφυλιοπολεμικού κλίματος που υπήρχε, ιδίως στην
επαρχία. Τα κινήματα ειρήνης. H εθνική λαϊκή ενότητα. H μεταρρύθμιση του
κράτους. H εθνική ανεξαρτησία και η λαϊκή κυριαρχία. H ανάδειξη των μη
προνομιούχων. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας…
Υπάρχουν όμως και οι άνθρωποι που γνώρισαν τον «δικό τους Ανδρέα», σε
ξεχωριστές στιγμές. Μιλούν διάσημοι καθηγητές όπως ο Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ και
διπλωμάτες όπως ο Ρόμπερ Κήλυ. Ο πιο στενός συνεργάτης του Αντώνης Λιβάνης,
αλλά και ο Θανάσης Τσούρας που έζησε μαζί του τη βραδιά 2 προς 3 Σεπτέμβρη του
’74. Ο Νίκος Αθανασάκης που ήταν, λόγω κομματικού πόστου, ένας εκ των
ελαχίστων που βρέθηκαν κοντά του σε ιδιαίτερα δύσκολες στιγμές, όπως η αναμονή
της απόφασης του Ειδικού Δικαστηρίου το 1992…
Τον «δικό τους Ανδρέα» περιγράφουν άνθρωποι που συναντήθηκαν μαζί του στον
αντιδικτατορικό αγώνα, όπως ο N. Σηφουνάκης και ο M. Καρακωσταντάκης, ή στις
περιοδείες στην επαρχία στις προεκλογικές συγκεντρώσεις, όπως η Μαρία Παυλίδου
που τον προσφωνούσε…
Το μνημόσυνο για τα 8 χρόνια από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου
διοργανώνει το ΠΑΣΟΚ στο A’ Νεκροταφείο (αύριο, 10.30 π.μ.).
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΥΛΟΥΡΙΑΝΟΣ
«Στο “Ελ Σιντ” χόρεψε το πρώτο ζεϊμπέκικο»
|
|
Για το ζεϊμπέκικο που χόρευε ο Ανδρέας Παπανδρέου έχουν γραφτεί πολλά. Πιο
συναισθηματικά το ερμήνευσε μάλλον ο συγγραφέας, γιος του, Νίκος Παπανδρέου σ’
ένα από τα βιβλία του.
Πού έμαθε όμως τα πρώτα βήματα του χορού; Νέος στις εξόδους του με τους
τροτσκιστές συντρόφους του; Ή στον Πειραιά με τους λιμενεργάτες πριν φύγει για
τις ΗΠΑ;
Ο κ. Δημήτρης Κουλουριάνος, ευρωβουλευτής του ΔΗΚΚΙ σήμερα – συνεργάτης από το
1959, μέλος κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ και κουμπάρος του A. Παπανδρέου – τοποθετεί
το πρώτο «μάθημα» αργότερα: Αρχές της δεκαετίας του ’60, στο Σαν Φρανσίσκο,
στο ελληνικό μαγαζί «Ελ Σιντ», στο Μπρόντγουεϊ Άβενιου και με «δάσκαλο» τον
ίδιο.
|
|
«Όλα αυτά θα πρέπει κανείς να τα δει στο κλίμα της εποχής. Ο Ανδρέας είναι ήδη
σαραντάρης, οικογενειάρχης, με επιτυχημένη ακαδημαϊκή πορεία στο περίφημο
Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ, σε μια Αμερική όπου ήδη κυριαρχεί το κλίμα Κέννεντυ.
Ο πατέρας του τον πιέζει να γυρίσει στην Ελλάδα για να αναλάβει πολιτικό ρόλο
– μου έδειχνε τα γράμματά του. Ο A. Παπανδρέου είναι λοιπόν προβληματισμένος,
βρίσκεται στο μεταίχμιο αν θα συνεχίσει την καριέρα του στην Αμερική ή θα
ξαναβρεί την ελληνική του διάσταση όπως την είχε ζήσει δυναμικά – μέχρι το ’40
πριν φύγει σε ηλικία 21 ετών. Αυτή την περίοδο αρχίζει παράλληλα να
εμφανίζεται διεθνώς η νέα ελληνική κουλτούρα («Τα παιδιά του Πειραιά»,
«Ζορμπάς», Σεφέρης κ.ά.) και κάθε ελληνικό τον ελκύει έντονα».
Ο κ. Κουλουριάνος εντάσσει σ’ αυτό το κλίμα και την «έντονη επιθυμία» για το
ζεϊμπέκικο που εκδήλωσε ο A. Παπανδρέου εκείνο το βράδυ στο «Ελ Σιντ», όταν
τον είδε να το χορεύει ο ίδιος όπως το είχε μάθει στα Ταμπούρια. «Του έδειξα
τα πρώτα βήματα αλλά κυρίως του πέρασα τη βασική ιδέα: “Πρέπει να το
αισθάνεσαι, όχι μόνο να μετράς τα βήματα. Ή το νιώθεις ή δεν το νιώθεις το
χορό αυτό” του είπα. “Το ζεϊμπέκικο δεν είναι απλώς κινήσεις. Είναι έκφραση,
γλώσσα!”. Και το έδειχνε αυτό ο Ανδρέας γιατί το ζούσε».
ΝΙΚΟΣ ΣΗΦΟΥΝΑΚΗΣ
«Τον ξανασυνάντησα στη διαδήλωση μαζί με τον Γκονζάλες και τον Σοάρες…»
|
|
«Συνέβη τον Οκτώβριο του 1971 να υποδεχθούμε στη Γένοβα της Ιταλίας οι εκεί
εμιγκρέδες φοιτητές τον Ανδρέα Παπανδρέου, οπότε και τον πρωτογνώρισα. Όση ώρα
αναμέναμε την άφιξή του προσπαθούσα να φαντασθώ τη φυσιογνωμία του που μόνο
από φωτογραφίες των εφημερίδων γνώριζα. Όλοι είχαμε αγωνία», θυμάται σήμερα ο
ευρωβουλευτής κ. N. Σηφουνάκης, στέλεχος τότε του αντιδικτατορικού κινήματος
στην Ιταλία. «Καθυστερούσε πολύ η άφιξή του και έπρεπε τάχιστα να τον
οδηγήσουμε στον χώρο του Συνεδρίου των Ιταλών Σοσιαλιστών του οποίου υπήρξε
επίσημος προσκεκλημένος και όλοι ανέμεναν την τοποθέτησή του. Μόλις φθάνει μάς
πλησιάζει, του συστηθήκαμε και μας ασπάσθηκε. Ο Γιάννης Ζήσιμος, υπεύθυνος του
ΠΑΚ, τον προσφώνησε. Είχε διάπλατο χαμόγελο, απλή αμφίεση και η κόμη του
ανάλογη της εποχής με πλούσιες φαβορίτες. Αναχωρούμε ολοταχώς με τ’
αυτοκίνητο. Με την είσοδό του η αίθουσα του συνεδρίου σείεται. Εκφώνησε ένα
συναρπαστικό αντιφασιστικό λόγο. Όρθιοι τον χειροκροτούν οι Ιταλοί σοσιαλιστές
ηγέτες, F. De Martino, S. Pertini, R. Lombardi.
|
|
Με τη λήξη των υποχρεώσεων ήλθε η ώρα να συζητήσει μαζί μας γύρω από ένα
τραπέζι. Μας ανέπτυξε τις σκέψεις του για την Αμερική του Νίξον και την
αδύναμη πολιτικά Ευρώπη. Στάθηκε επί μακρόν να μας αναλύει – τότε η χούντα
ήταν παντοδύναμη – γιατί δεν πρέπει να υπάρξει συνδιαλλαγή και αντιδικτατορική
συμμαχία με τη μοναρχία της Ελλάδας. Ήταν βέβαιος ότι η δικτατορία θα φύγει
μόνο με αγώνα και εξέφραζε την ελπίδα να μη συνοδευτεί με εθνική περιπέτεια η
πτώση της. Τον ξανασυνάντησα μετά από καιρό σε μια μεγάλη διαδήλωση, τον
Δεκέμβριο του 1973, στο Μιλάνο, ενάντια στον φασισμό στην Ευρώπη. Ήταν εκεί
μαζί του οι Φελίπε Γκονζάλες και Μάριο Σοάρες, νεώτατοι στην ηλικία και
άγνωστοι τότε. Κανείς δεν φανταζόταν ότι λίγο μετά θα γίνονταν και οι δυο
πρωθυπουργοί στις πατρίδες τους, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Λίγες μέρες
πριν είχε κατασταλεί στην Ελλάδα η εξέγερση του Πολυτεχνείου και τον Σεπτέμβρη
είχε ανατραπεί και δολοφονηθεί ο Σαλβαντόρ Αλιέντε από τη χούντα του Πινοσέτ.
Βαρύ ήταν το κλίμα.
Συλλογιζόμουν ότι εμείς ήμασταν 4 χρόνια εξόριστοι και οι Ισπανοί και οι
Πορτογάλοι πάνω από τριάντα.
Του υποβάλλαμε τον προβληματισμό μας: «Πρόεδρε, θα απαιτηθούν και για μας
δεκαετίες μέχρι να απαλλαγούμε από τη χούντα και να επιστρέψουμε στην
πατρίδα;».
Εκείνος αφοπλιστικά μάς απάντησε: «Ο αγώνας θα είναι δύσκολος και επίπονος,
αλλά γνωρίζετε ότι ο ελληνικός λαός ουδέποτε στη νεώτερη ιστορία του υπέμεινε
επί μακρόν τον αυταρχισμό».
Σήμερα μπορώ να πω ότι επαληθεύτηκε. Επτά μήνες μετά έπεφτε η χούντα που όμως
συνδέθηκε με την τραγωδία της Κύπρου».
ΤΖΟΝ ΚΕΝΕΘ ΓΚΑΛΜΠΡΕΪΘ
«Ήταν ακατάλληλος καθοδηγητής»
|
|
«Οι μελλοντικές γενιές θα έχουν τον Ανδρέα Παπανδρέου πρότυπο για πολλά
χρόνια», λέει στα «NEA» ο δάσκαλος και στενός φίλος του Ανδρέα Παπανδρέου Τζον
Κένεθ Γκαλμπρέιθ.
Ο Αμερικανός καθηγητής, που έγραψε μια από τις σημαντικότερες μελέτες για την
κατάρρευση του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης το 1929 («Το Μεγάλο Κραχ του
1929») και θεωρείται ένας απ’ τους σημαντικότερους οικονομολόγους της εποχής
μας, δεν υπήρξε μόνο Δημοκρατικός και στενός φίλος του Τζ. Κέννεντυ, αλλά και
δάσκαλος και φίλος του Ανδρέα Παπανδρέου. Θεωρείται μάλιστα ένας από τους
σωτήρες του Ανδρέα, αφού μεσολάβησε προσωπικά το 1967 στον πρόεδρο Λίντον
Τζόνσον για την απελευθέρωσή του από τις φυλακές της χούντας, γλιτώνοντάς τον
από το εκτελεστικό απόσπασμα.
«Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ένας από τους πολύ σημαντικούς φίλους και
συντρόφους της ζωής μου», λέει ο 95χρονος σήμερα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο
του Χάρβαρντ. «Όταν τον πρωτογνώρισα», θυμάται, «έκανε τη μετάβαση από την
αμερικανική στην καναδική εκπαίδευση, με μεγάλη ευκολία. Ήταν ένας εξαιρετικός
και ικανός οικονομολόγος με θαυμαστή και ενδιαφέρουσα πολιτική κρίση». Και
συνεχίζει: «Θεώρησα δεδομένο – πράγμα που έκανα για πολύ λίγους ανθρώπους –
ότι ήταν ενημερωμένος και ο κατάλληλος καθοδηγητής στον κόσμο της οικονομίας
και της πολιτικής. Αργότερα, στην Αθήνα, άκουσα τα πολιτικά του σχέδια και τη
βεβαιότητά του για τα θετικά αποτελέσματα και γοητεύτηκα όπως όλοι».
«H ζωή του καθενός μας σημαδεύεται από τους αξιόλογους ανθρώπους που
συναντάμε, οι οποίοι κάνουν τη γνώση φιλία και διδασκαλία. Αυτό συνέβη με τον
Ανδρέα. Από νεαρή ηλικία, όπως και πολλοί άλλοι, άκουγα τον ξεχωριστό ρόλο που
διαδραμάτισε η Ελλάδα στην πνευματική και πολιτική ιστορία της ανθρωπότητας. Ο
Ανδρέας Παπανδρέου είναι τώρα αναπόσπαστο στοιχείο αυτής της ιστορίας» τονίζει.
ΝΙΚΟΣ ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ
«Ανακατεύει τις χάντρες του κομπολογιού με ένα τρόπο που στις συνεντεύξεις
τρελαίνει τους ηχολήπτες…»
|
|
«Ήταν η νύχτα της έκδοσης της απόφασης του Ειδικού Δικαστηρίου. 17 Ιανουαρίου
του 1992. Ήταν το τέλος μιας διαδρομής συκοφαντίας, φθοράς και αθλιότητας. H
πολιτική δίωξη, η σκευωρία, ο σχεδιασμός για την πολιτική εξόντωση, οι
ψευδομάρτυρες. Δέκα μήνες και κάτι από τις 11 Μαρτίου του ’91, που είχε
αρχίσει η δίκη. H τελευταία μέρα». O κ. Νίκος Αθανασάκης, ήξερε τον A.
Παπανδρέου χρόνια, ως μέλος της Νεολαίας ΠΑΣΟΚ. Εκείνο το βράδυ όπως και άλλα
κρίσιμα πολιτικά ήταν εκεί ως υπεύθυνος Τύπου του Κόμματος.
«Στο μικρό δωμάτιο πάνω από το γραφείο του Ανδρέα Παπανδρέου, στην Εκάλη,
γίνεται η τελική επεξεργασία στα σχέδια για το μήνυμα προς τον ελληνικό λαό,
που θα κάνει αμέσως μετά. Δύο βασικά σχέδια. Για αθώωση ή καταδίκη. – Δεν θέλω
σήμερα ούτε να θυμάμαι το δεύτερο. – Και εναλλακτικά, για αθώωση Παπανδρέου
και καταδίκη Δ. Τσοβόλα και Γ. Πέτσου.
Στο ισόγειο ο κόσμος γίνεται περισσότερος. Κάποιοι που έχουν καιρό να φανούν.
Όλοι καρφωμένοι στις τηλεοράσεις. Στην Εκάλη, στη Χαριλάου Τρικούπη, στις
Τοπικές Οργανώσεις που είναι ανοικτές και γεμάτες κόσμο.
Είμαστε οι δυο μας στο δωμάτιο. Ο Πρόεδρος, όρθιος, διαβάζει τα κείμενα και
κάνει παρατηρήσεις όταν κάτι δεν του πηγαίνει. Διορθώνει, εδώ κι εκεί, κάποιες
λέξεις.
|
| Ευτυχισμένες οικογενειακές στιγμές για τον Ανδρέα Παπανδρέου με την τότε σύζυγό του Μαργαρίτα και τα παιδιά του Σοφία, Αντρίκο και Νίκο
|
Πρέπει να είναι όλα έτοιμα εγκαίρως. Το βασικό, σύμφωνα με την επικρατέστερη
πρόβλεψη για την απόφαση, αλλά και τα άλλα. Κείμενα διαφορετικού κλίματος και
έντασης. Ευτυχώς, η διάσκεψη του δικαστηρίου συνεχίζεται. Εκείνο το 7-6 για το
πλημμέλημα, που για κάποιους έπρεπε, ντε και καλά, να είναι 6-7 ή και
χειρότερο.
H ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη. Τα κείμενα έχουν ολοκληρωθεί και όταν ένα κείμενο
είχε πάρει τελική έγκριση, σπάνια το ξανακοίταγε για νέες διορθώσεις ο Ανδρέας
Παπανδρέου. Το ίδιο γίνεται και τώρα. Σαν να μην τον απασχολεί πια το θέμα.
Ο Πρόεδρος είναι στο γραφείο του. Στο αριστερό του χέρι, στη μισάνοιχτη παλάμη
του, ένα κομπολόι. Ανακατεύει όλες τις χάντρες μαζί, έτσι όπως το συνηθίζει,
μ’ έναν τρόπο που τρελαίνει στις συνεντεύξεις τους ηχολήπτες, γιατί δεν
μπορούν να καταλάβουν από πού έρχεται αυτός ο περίεργος θόρυβος.
Όρθιος πάντα. Ήρεμος. Ο μόνος ήρεμος, ίσως. «Απολύτως ήρεμος μπροστά στην
οθόνη εν όψει της απόφασης», γράφουν τα ρεπορτάζ την επομένη.
Έπρεπε να ήξερες ή να ήσουν πολύ παρατηρητικός, για να προσέξεις τη φλέβα στον
αριστερό του κρόταφο. Να μετράς με το μάτι τούς σφυγμούς της καρδιάς του, μια
βραδιά από αυτές που νιώθεις ότι μπορεί να σημαδέψουν την πορεία του τόπου.
Το δικαστήριο στην έδρα. H απόφαση. H φλέβα έχει σταματήσει την κίνησή της.
Είναι η ώρα για το μήνυμα. Το ένα από τα τρία κείμενα.
«Ο θλιβερός κύκλος που άρχισε το καλοκαίρι του 1989 και ταλαιπώρησε τη χώρα
και τους θεσμούς μπορούσε να κλείσει σήμερα.
…Αυτοί που ενέπλεξαν τη Δικαιοσύνη στους κομματικούς σχεδιασμούς τους πρέπει
σήμερα να ντρέπονται.
…Οι εκλογές δεν είναι αίτημα του ΠΑΣΟΚ. Είναι αξίωση του ελληνικού λαού».
Συνεννόηση με μια ματιά. Πίσω στο μικρό δωμάτιο σκίζω σε μικρά κομμάτια τα
κείμενα που δεν χρησιμοποιήθηκαν. «Τζάμπα κουράστηκες», λέει, λες και το θέμα
μιας τέτοιας βραδιάς ήταν η δική σου κούραση.
Οι εκλογές θα γίνουν τελικά τον Οκτώβριο του ’93 και με το θριαμβευτικό 46,88%
θα συμπληρωθεί ο κύκλος της ηθικής και πολιτικής δικαίωσης του Ανδρέα Παπανδρέου».
ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΟΥΡΑΣ
«Θανάση, ήρθα εδώ για να αλλάξουμε την Ελλάδα»
|
|
«Σίγουρα δεν μπορείς να κλείσεις τα όσα έζησες με αυτόν τον άνθρωπο σε λίγες
γραμμές, σε λίγα λόγια. Ιδιαίτερα όταν είχες την τύχη να σε έχει για χρόνια
δίπλα του και ήταν ταυτόχρονα πολιτικός πατέρας, δάσκαλος και καθοδηγητής. Θα
αναφέρω μία μόνο στιγμή. Με ιστορική σημασία. Ξημερώματα της 3ης Σεπτέμβρη
1974. Λίγες ώρες πριν από την ιστορική Ιδρυτική Διακήρυξη». O κ. Αθανάσιος
Τσούρας, βουλευτής του ΠΑΣΟΚ σήμερα, ήταν απ’ τους νεολαίους του
αντιδικτατορικού αγώνα που ακολούθησαν τον A. Παπανδρέου αμέσως μετά την άφιξή
του στην Ελλάδα, τον Αύγουστο του ’74, γραμματέας, τότε της Νεολαίας ΠΑΚ
Εσωτερικού.
Είμαστε συνέχεια στο Καστρί. Τελειώνει το κείμενο. Αλλά τις τελευταίες ώρες
έρχονται συνέχεια μηνύματα ότι σχεδόν όλοι – πλην ελαχίστων – των παλαιών
στελεχών αρνούνται να έρθουν το πρωί στην παρουσίαση της Διακήρυξης.
|
| Από την παρουσίαση της Διακήρυξης της 3ης Σεπτέμβρη
|
Διαφωνούν και με το “Σοσιαλιστικό” και με το “Κίνημα” του νέου ονόματος της
παράταξης. Διαφωνούν και με βασικά σημεία της Διακήρυξης. Τα θεωρούν όλα πολύ
αριστερά. Πολύ προχωρημένα για τα ελληνικά δεδομένα.
Στις 2 η ώρα το πρωί, ο Πρόεδρος μού λέει “πάμε στο γραφείο”. Είναι όπως το
άφησε ο Γεώργιος Παπανδρέου. Κάθεται στην παλιά πολυθρόνα. Ανάβει την πίπα
του. Μιλάει σιγανά και ήρεμα. “Θανάση, εγώ ήρθα εδώ για να αλλάξουμε την
Ελλάδα”. Ήταν η πρώτη φορά που άκουσα τη λέξη Αλλαγή.
“Δεν με ενδιαφέρει – πρόσθεσε – να γίνω αρχηγός κάποιου παλιού τύπου κόμματος
με παλιές σκουριασμένες ιδέες”. Και συνέχισε επί ώρα να μου μιλάει γι’ αυτή
την “Αλλαγή”. “Εγώ, μου είπε, κλείνοντας, θα προχωρήσω έστω και αν αύριο με
ακολουθήσει μόνο η Νεολαία. Αυτούς θέλω. Ανέλαβε αύριο, στην αίθουσα του
ξενοδοχείου να έρθουν οι Νεολαίοι και να καθήσουν στις πρώτες σειρές. Με
αυτούς θα προχωρήσω. Πήγαινε τώρα να το οργανώσεις”.
Στις 11 η ώρα, το πρωί, ήμασταν εκεί. Και ξεκινήσαμε μαζί του. Την Αλλαγή».
ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΒΑΝΗΣ
«H τρομακτική προσωπική δύναμη που δεν έγινε βία»
|
| Με τρεις χαρακτηρισμούς περιγράφει ο κ. A. Λιβάνης τον Ανδρέα: ανεπανάληπτος πολιτικός, τολμηρός μεταρρυθμιστής, σαγηνευτικός άνθρωπος
|
Ο κ. Αντώνης Λιβάνης, ο πιο στενός συνεργάτης του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ στον
πολιτικό του βίο, και στη φετινή επέτειο του θανάτου του Ανδρέα Παπανδρέου
περιορίστηκε σε μια λιτή δήλωση «για τον φίλο και κυβερνήτη». Οτιδήποτε
περισσότερο πιστεύει ότι θα τον έκανε υπερβολικό – ίσως και «γραφικό» για
κάποιους.
Δημόσια για τελευταία φορά μίλησε για τον Ανδρέα Παπανδρέου το καλοκαίρι του
2000, στο Καλέντζι, σε μια εκδήλωση του ΙΣΤΑΜΕ – είναι μια ομιλία ελάχιστα
γνωστή. «Χιλιάδες στιγμές – πολιτικές, προσωπικές, απλά ανθρώπινες – πιστεύω
ότι τις έχω συμπυκνώσει εκεί», λέει σεμνά. Σ’ αυτήν την ομιλία παραπέμπει και
σήμερα ανασύροντας τα χειρόγραφά του απ’ το συρτάρι του: «Θα μπορούσε να ήταν
ο εκλεκτός του διεθνούς και ντόπιου πολιτικού, στρατιωτικού και οικονομικού
κατεστημένου» καθώς, όπως επισήμανε, ήταν γιος πρωθυπουργού, καθηγητής στα
μεγαλύτερα Πανεπιστήμια της Αμερικής, είχε σχέσεις και γνωριμίες με
σημαίνοντες πολιτικούς των ΗΠΑ και της Ελλάδας.
|
| Πριν τη Διακήρυξη πολύωρες συζητήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου με νεολαίους στον κήπο του Καστριού
|
«Διάλεξε τον άλλο δρόμο. Διάλεξε τον αγώνα. Και έγινε ο διαρκής στόχος τους.
Συκοφαντήθηκε, διώχτηκε, φυλακίστηκε, βασανίστηκε, εξορίστηκε, επιχειρήθηκε ο
πολιτικός, ηθικός και βιολογικός του θάνατος. Ποτέ δεν υπέκυψε. Ποτέ δεν
συμβιβάστηκε. Ποτέ δεν δέχτηκε να σιωπήσει. Αφύπνισε συνειδήσεις – με τον λόγο
και την πράξη του…».
Για τον κ. Λιβάνη ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε τρία χαρακτηριστικά: «Υπήρξε ένας
ανεπανάληπτος πολιτικός, ένας τολμηρός μεταρρυθμιστής και ένας σαγηνευτικός
άνθρωπος».
Υπό το πρίσμα αυτό αξίζει να ιδωθεί η τελευταία επισήμανση του κ. A. Λιβάνη με
φόντο και το «Βρώμικο ’89»: «Ο Ανδρέας Παπανδρέου, για όσους τον γνωρίσαμε και
αγωνιστήκαμε μαζί του, δεν είναι η γλυκιά ανάμνηση. Είναι η ενεργή και ζωντανή
παρουσία του πολιτικού ηγέτη με την τρομακτική προσωπική δύναμη που δεν έγινε
βία! Και του ανθρώπου του γεμάτου αγάπη, καλοσύνη κι ανεξικακία, που δεν
πήγαζαν από αδυναμία».
ΜΑΝΟΛΗΣ ΚΑΡΑΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΗΣ
«Είχε κορνιζώσει το απόκομμα. Το λέω και ανατριχιάζω»
|
|
Μια φωτογραφία στο αεροδρόμιο της Ρώμης ήταν η απαρχή μιας ισχυρότατης σχέσης
ανάμεσα στον Ανδρέα Παπανδρέου και τον νεαρό τότε φοιτητή της Αρχιτεκτονικής
στο Πανεπιστήμιο της Νάπολι, Μανόλη Καρακωνσταντάκη.
Ήταν λίγο καιρό μετά την αποφυλάκιση του Ανδρέα Παπανδρέου από τις φυλακές της
χούντας και η πρώτη επίσκεψή του στη Ρώμη για τις ανάγκες της αντίστασης.
Εκατοντάδες Έλληνες φοιτητές από τα Πανεπιστήμια της Ιταλίας έσπευσαν να τον
υποδεχθούν. Μόλις εμφανίστηκε στην αίθουσα αφίξεων αισθάνθηκε έκπληξη από το
πάθος και το πλήθος των συγκεντρωμένων. Ο πρώτος που έσπευσε να τον αγκαλιάσει
και να τον φιλήσει ήταν ο Μανόλης Καρακωνσταντάκης.
|
| Στην πορεία προς τον λαό και τον Ανένδοτο, ο Ανδρέας Παπανδρέου γίνεται δεκτός με ενθουσιασμό σ’ όλη την Ελλάδα
|
H σκηνή αποτυπώθηκε στον φακό, έκανε τον γύρο του κόσμου και δημοσιεύτηκε στον
διεθνή Τύπο.
«Αργότερα, το 1976, όταν ήμουν φαντάρος, θυμάται ο M. Καρακωνσταντάκης, πήγα
στο σπίτι του προέδρου. Ήρθε ο ίδιος και με υποδέχτηκε. “Έλα, μου λέει, να
δεις”. Πήγα στο γραφείο του και είχε κορνιζώσει τη φωτογραφία από ένα απόκομμα
εφημερίδας. Το λέω και ανατριχιάζω.
Ο ανεπιτήδευτος χαρακτήρας του Καρακωνσταντάκη, η βαριά βιανίτικη προφορά της
κρητικής γλώσσας έκαναν τον Ανδρέα Παπανδρέου να τον εμπιστευθεί από την πρώτη
στιγμή, το 1968 έγινε μέλος της 5μελούς επιτροπής του ΠΑΚ Ιταλίας και το 1972
γραμματέας του ΠΑΚ.
Στις επισκέψεις του στο Ηράκλειο ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ τον πρώτο που αναζητούσε
ήταν ο Καρακωνσταντάκης και σε πολλές συζητήσεις και δημόσια έκανε αναφορά στο
περιστατικό της Ρώμης.
MAPIA ΠΑΥΛΙΔΟΥ
«Ποτέ δε με άφηνε να πληρώσω»
|
|
«Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πάνω απ’ όλα άνθρωπος. Ενδιαφερόταν πολύ για τους
συνεργάτες του, από τους οποίους ήθελε πάθος, ήθος και πίστη». Οι αναμνήσεις
από τα χρόνια που πέρασε κοντά στον αείμνηστο ηγέτη του ΠΑΣΟΚ έχουν μείνει
βαθιά χαραγμένες στο μυαλό της Μαρίας Παυλίδου, η οποία από το 1974 και για
περίπου 10 χρόνια προλόγιζε τις ομιλίες του, χτίζοντας μία στενή σχέση με τον
ίδιο, αλλά και την οικογένειά του. Γι’ αυτό και ο Γιώργος Παπανδρέου στην
επίσκεψή του στη Θεσσαλονίκη πριν από τις εθνικές εκλογές, την ξεχώρισε μέσα
στο πλήθος και την χαιρέτισε με εγκαρδιότητα.
«Ήμουν στην υποδοχή του Ανδρέα στις 16 Αυγούστου 1974 στο αεροδρόμιο των
Αθηνών, αν και στα πέτρινα χρόνια ήμουν οργανωμένη στην παραδοσιακή Αριστερά.
Γνώριζα για τον Ανδρέα, τις θέσεις και τα σοσιαλιστικά του ιδεώδη, όμως
καθοριστικό για τη μετέπειτα πορεία μου ήταν το απαγορευμένο υλικό του ΠΑΚ που
διάβασα στην εποχή της δικτατορίας. Τότε είπα ότι, αν φτιαχτεί κόμμα, θα το
υπηρετήσω με την ψυχή μου».
Από τότε έγινε η φωνή που προσφωνούσε τον Ανδρέα σε όλες τις μεγάλες
εκδηλώσεις, σε όλη την Ελλάδα. «Τότε τρώγαμε πάντα όλοι μαζί και πληρώναμε
ρεφενέ. Και ποτέ δε με άφηνε να πληρώσω, γιατί ήμουν φοιτήτρια και δεν είχα
λεφτά. Θυμάμαι μια φορά στην Ελιά, στη Βέροια, που ήταν για πρώτη φορά ο
Δροσογιάννης και ο Κατσιφάρας. Αυτοί είπαν στον πρόεδρο: “H Μαρία δεν είναι
σοσιαλίστρια, είναι σοσιάλα”. Τότε αυτός τους απάντησε ότι έχω τέτοιο δυναμικό
και τέτοια φλόγα, στοιχεία αναγκαία για το Κίνημα, που δικαιούμαι το
προσωνύμιο. Και αυτός ο χαρακτηρισμός με ακολουθεί μέχρι σήμερα…».
ΡΟΜΠΕΡΤ ΚΗΛΥ
«Όταν έχανε, έχανε, δεν παραπονιόταν»
|
| Για τον πρώην πρέσβη των ΗΠΑ κ. Ρόμπερτ Κήλυ, ο Ανδρέας «ίσως να μην ήταν πάντα σωστός, αλλά ήταν προοδευτική δύναμη – και αυτή είναι η κληρονομιά του»
|
«Τον Ανδρέα ή τον αγαπούσες ή τον μισούσες. Κανένας δεν μπορούσε να είναι
ουδέτερος απέναντί του», λέει στα «NEA» ο Ρόμπερτ Κήλυ, φίλος του ιδρυτή του
ΠΑΣΟΚ, ο οποίος διετέλεσε Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα την τετραετία 1985-89.
H σχέση του Ρόμπερτ Κήλυ με την Ελλάδα χρονολογείται από το 1936, όταν ήταν
μόλις έξι ετών και ακολούθησε τον πατέρα του, διπλωμάτη επίσης, στη
Θεσσαλονίκη, ενώ το 1966 επέστρεψε στην Ελλάδα ως πολιτικός σύμβουλος στην
αμερικανική πρεσβεία της Αθήνας και τάχτηκε απ’ την πρώτη μέρα του
πραξικοπήματος των συνταγματαρχών κατά της χούντας. Τότε γνώρισε για πρώτη
φορά τον Ανδρέα Παπανδρέου.
«Ήταν λίγο μετά την αποφυλάκισή του, όταν η Μαργαρίτα, που είχε σχέσεις με τη
γυναίκα μου, μας κάλεσε για δείπνο. Ένα ολόκληρο βράδυ άκουγα τον Ανδρέα που
μιλούσε για τη ζωή του στην Αμερική, το πώς ασχολήθηκε με την πολιτική. H
επόμενη φορά που τον είδα ήταν το 1982, όταν περνούσα απ’ την Αθήνα και
ξανασυναντηθήκαμε. Μιλήσαμε πολύ, κυρίως για τον Ρόμπερτ Μουγκάμπε, τον
πρωθυπουργό της Ζιμπάμπουε, όπου ήμουν πρέσβης τότε, και ήθελε να μάθει
περισσότερα γι’ αυτόν», θυμάται ο Κήλυ.
Οι επόμενες συναντήσεις τους ήρθαν αργότερα, την τετραετία 1985-89, όταν ο
Κήλυ βρέθηκε και πάλι στην Αθήνα, αυτή τη φορά ως πρέσβης. «Ο Ανδρέας ήταν
αποτελεσματικός πολιτικός, αλλά και αμφιλεγόμενος. Όμως, τα έχει αυτά η
πολιτική. Ήταν αφοσιωμένος δημοκράτης, πίστευε ότι πρέπει ν’ αφήνεις τους
ψηφοφόρους να αποφασίζουν. Και όταν έχανε, έχανε, δεν παραπονιόταν. Έκανε καλό
στην ελληνική πολιτική. Εφάρμοσε ισχυρές πολιτικές που βοήθησαν τη μεσαία τάξη
και ήταν πολύ δυνατός στα κοινωνικά ζητήματα. Ίσως δεν ήταν πάντα σωστός, αλλά
ήταν προοδευτική δύναμη κι αυτή είναι η κληρονομιά του».
Όσο για την αντιαμερικανική ρητορική του, «ο Ανδρέας δεν ήταν αντιαμερικανός»,
λέει ο Ρόμπερτ Κήλυ. «Κρίνοντας απ’ τις συζητήσεις που είχα μαζί του, η
συμπεριφορά του έτεινε προς τον θαυμασμό: θαύμαζε την ευημερία της
αμερικανικής κοινωνίας, την κοινωνική της κινητικότητα, το εκπαιδευτικό
σύστημα και κυρίως την αφοσίωση στους δημοκρατικούς θεσμούς. Ήταν απ’ τα
πράγματα που ήλπιζε να εισάγει στην ελληνική πολιτική». Ωστόσο, επειδή «σε όλη
του την καριέρα αντιμετώπιζε την αντίληψη ότι ήταν ένας Αμερικανός που έπεσε
σαν αλεξιπτωτιστής στην ελληνική πολιτική με τη βοήθεια του πατέρα του, η
ρητορική του αυτή εντασσόταν στην προσπάθεια ν’ αποστασιοποιηθεί απ’ τις ΗΠΑ».
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΛΟΥΚΑΣ ΔΗΜΑΚΑΣ – ΜΑΝΩΛΗΣ ΒΙΔΑΚΗΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΑ ΠΕΛΩΝΗ –
ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ
