ΠΟΛ ΓΚΟΓΚΕΝ Ένας ζωγράφος για τον 21ο αιώνα;

Ήλιος, θάλασσα, αμμουδιές και σεξ. Ένας κόσμος μακρινός και παραδεισένιος.

Πολύχρωμος και εξωτικός. Είναι ο κόσμος του Πολ Γκογκέν. Τόσο επίκαιρος και

τόσο κοντά στις ανάγκες του ανθρώπου του 21ου αιώνα, που θα μπορούσε να έχει

αποτυπωθεί από τον χρωστήρα του Γάλλου μετα-ιμπρεσιονιστή ζωγράφου, μόλις

χθες. Η πρόκληση για να τον ανακαλύψουμε βρίσκεται στα 117 έργα του, τα οποία

παρουσιάζονται στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης και προέρχονται από

συλλογές που βρίσκονται στην αμερικανική μεγαλούπολη, σύμφωνα με την κριτική

που δημοσιεύουν οι «Sunday Times» στο πολιτιστικό τους ένθετο.

Τα περισσότερα έργα της έκθεσης «γεννήθηκαν» τα τελευταία δέκα χρόνια

της ζωής του Πολ Γκογκέν, στο μεταίχμιο της μετάβασης από τον 19ο αιώνα στον

20ό, την εποχή που εγκαταστάθηκε στην Ταϊτή. Τότε που «δραπέτευσε» από τα

δεσμά του πολιτισμού και από καθετί τεχνητό και συμβατικό, θέλοντας να

γνωρίσει τις χάρες της πρωτόγονης ζωής. Ένα αίσθημα σχεδόν καθημερινό πλέον

για τους θαμώνες της Γουώλ Στρητ, για εκείνους που ζουν μέσα στην πίεση και το

άγχος και αναζητούν μια δίοδο διαφυγής. Αίσθημα που δικαιολογεί γιατί τόσα

πολλά έργα του Πολ Γκογκέν βρίσκονται συγκεντρωμένα στη Νέα Υόρκη και γιατί

για όλους εκείνους που έχουν τάσεις φυγής ο Γάλλος καλλιτέχνης θα μπορούσε να

είναι ο προστάτης άγιος.

Εικόνες που μοιάζουν να έχουν μόλις ξεπηδήσει από ένα ελκυστικό φυλλάδιο

προτάσεων για διακοπές σε εξωτικά μέρη. Φοινικόδεντρα, μελαψές παρθένες, ήλιος

και θάλασσα, τροπική φύση. Επιθυμίες που ανταποκρίνονται στις προτιμήσεις του

ανθρώπου του 21ου αιώνα. Μόνον που ο Πολ Γκογκέν κατάφερε να τις «προβλέψει»

έναν αιώνα νωρίτερα – όπως ο Άντι Γουόρχολ είχε σωστά προαισθανθεί ότι ερχόταν

η εποχή των διασημοτήτων και της υπερκατανάλωσης – και να ενσωματώσει τον μύθο

της απόδρασης στις δημιουργίες του, με τόσο μεγάλη καθαρότητα ώστε να παίζει

βασικό ρόλο στην έλξη που ασκεί στον θεατή.

Ο παράδεισος, όπως τον αποτύπωσε ο καλλιτέχνης και τον ονειρεύτηκε ο

σύγχρονος άνθρωπος, δεν τελειώνει στο εξωτικό τοπίο. Τέλεια μαυρισμένα κορμιά

– σαν να έχουν μόλις βγει από τα πλατό του Μπέιγουοτς -, θυμίζουν εκείνα που

παλεύουν ατέλειωτες ώρες στα γυμναστήρια, ενώ ακόμα και τα τροπικά φρούτα, που

πλαισιώνουν τους πρωταγωνιστές, είναι τα ίδια με εκείνα που περιμένουν να

γευτούν οι θαμώνες ενός ακριβού ξενοδοχείου, στον κήπο, πλάι στην πισίνα.

Και αν όλα τούτα, όμως, μοιάζουν τόσο προσιτά για τον σύγχρονο πολυάσχολο

άνθρωπο, για την εποχή του Πολ Γκογκέν δεν ήταν τόσο απλά. Το ταξίδι στην άλλη

άκρη της Γης, η εξερεύνηση ενός κόσμου μακρινού, με συνήθειες, ήθη, θρησκεία

και νοοτροπίες διαφορετικές από εκείνες του Παρισιού και της Ευρώπης του 19ου

αιώνα καθιστούν τον ζωγράφο έναν νέο Κάπτεν Κουκ.

Η σκοτεινή όψη του Γκογκέν

Είναι όμως ο κόσμος του Γκογκέν μόνο φανταχτερός και ηλιόλουστος; Ένας

παράδεισος σαν εκείνον που τάζουν λίγο-πολύ οι θρησκείες στους πιστούς τους; Ή

κρύβει μέσα του ένα μισοσκόταδο αμφιβολιών και ψίθυρους σχετικά με το σεξ και

τη θρησκεία;

Απόδειξη πως ισχύει το δεύτερο είναι ίσως το έργο του «Manao Tupapao». Ένα

κίτρινο κρεβάτι. Το περιβάλλον σκοτεινό. Πάνω του γαντζωμένη η γυμνή Τεχαμάνα,

η νεαρή που αγόρασε από τη μητέρα της ο ζωγράφος για να τον περιποιείται. Στα

πόδια του κρεβατιού βρίσκεται το Πνεύμα του Θανάτου. Δεν είναι όμως εκείνο που

προκαλεί τον φόβο στο αγέλαστο πρόσωπο της κοπέλας, αλλά ο θεατής, που

καρφώνει το βλέμμα του πάνω της, αναδεικνύοντας έτσι την πρώτη μεγάλη αλήθεια

που κρύβουν τα έργα του. Πως οι θεατές δεν είναι παρά ξένοι σε εκείνον τον

παράδεισο και δεν θα μάθουν ποτέ τα μυστικά των ντόπιων.

Και η δεύτερη μεγάλη αλήθεια; Ο Χρόνος είναι παρών παντού. Ακόμη και στον

«παράδεισο» των έργων του Πολ Γκογκέν, όπου η απεικόνιση μητέρας και κόρης,

του ίδιου σχεδόν προσώπου που απεικονίζεται με διαφορά ηλικίας, αποδεικνύουν

πως κανείς και πουθενά δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτόν. Αλκοολικός και

υποφέροντας από σύφιλη, αποκλεισμένος στο πιο απόμακρο νησί του κόσμου,

ετοιμοθάνατος, ο καλλιτέχνης θρηνεί την άφιξη του πιο ανεπιθύμητου επισκέπτη

στον παράδεισο. Του Χρόνου.

INFO

Η έκθεση έργων του Πολ Γκογκέν θα φιλοξενηθεί στο Μητροπολιτικό Μουσείο της

Νέας Υόρκης έως τις 20 Οκτωβρίου. Στο Ίντερνετ: http://www.metmuseum.org