Θαυμασμός και κριτική στον Άρη Βελουχιώτη

Δεν υπήρξε κορυφαίο στέλεχος στο Κομμουνιστικό Κόμμα, που να μη θαύμασε τις

σπάνιες ικανότητες του Άρη Βελουχιώτη. Όπως άλλωστε δεν υπήρξε ­ πέραν των

όσων ακολούθησαν τη Συμφωνία της Βάρκιζας ­ άλλος κορυφαίος της Αριστεράς, που

να υποτάχθηκε, ορισμένες φορές με τόσο τυφλή αφοσίωση, στις αποφάσεις του

κόμματος, όσο ο Άρης Βελουχιώτης.

Ένα, πάντως, από αυτά που έμειναν, από όλη αυτή τη μεγάλη ιστορία της Εθνικής

Αντίστασης, για τους αγωνιστές της Αριστεράς, είναι η γεύση πίκρας για τη

στάση ορισμένων στελεχών απέναντι στον Άρη Βελουχιώτη.

Ήταν όμως δύσκολα ­ πέτρινα τα χρόνια… Και δεν ήταν ασφαλώς εύκολο να πάρει

κανείς μια απόφαση για έναν νέο ΕΛΑΣ, αμέσως μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Η απόφαση αυτή του Άρη τον έφερε σε σύγκρουση με την ηγεσία του ΚΚΕ. «Είχε,

ασφαλώς, δίκιο στην κριτική που ασκούσε κατά της Συμφωνίας της Βάρκιζας ως

προς ορισμένους όρους που σ’ αυτή συμπεριλήφθηκαν», τονίζει ο Γρηγόρης Φαράκος

στο νέο του βιβλίο, που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα».

«Ωστόσο, μετά τη Δεκεμβριανή ήττα ήταν αναπόφευκτο να επιδιωχθεί ένας ανεκτός

συμβιβασμός, η υπογραφή μιας συμφωνίας που θα επέτρεπε την ανασύνταξη των

δυνάμεων του αριστερού κινήματος για μια καινούργια εξόρμηση.

Αλλά και στις συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά την αποδοχή από την Εαμική

ηγεσία της συμφωνίας εκείνης, μόνο σαν απονενοημένη ενέργεια μπορούσε να

θεωρηθεί η προσπάθεια για ανατροπή με ένοπλη πάλη.

Ήταν, άλλωστε, χαραχτηριστικό πως, ενώ το σύνολο σχεδόν των αγωνιστών του ΕΑΜ

έβλεπε με κατανόηση και αντιμετώπιζε με συμπάθεια τις προθέσεις του Άρη, λίγοι

από αυτούς έδειχναν έτοιμοι να τον ακολουθήσουν στον δρόμο μιας νέας ένοπλης αντιπαράθεσης».

Πάντως, ο Γρηγόρης Φαράκος, πρώην γραμματέας του ΚΚΕ και πρώην βουλευτής του

ΣΥΝ, ενώ δεν συμφωνεί ουσιαστικά με τη δημιουργία ενός νέου ΕΛΑΣ που προώθησε

ο Άρης Βελουχιώτης, ασκεί κριτική ­ στο βιβλίο του ­ στην τότε ηγεσία του ΚΚΕ,

για τη στάση της απέναντι στον πρωτοκαπετάνιο του ΕΛΑΣ, τονίζοντας ότι «είχε

την κύρια ευθύνη για τα αδιέξοδα που δημιουργήθηκαν».

Στο βιβλίο του, ο κ. Φαράκος παραθέτει μία σειρά από κρίσεις στελεχών της

Αριστεράς και του ΕΑΜ για τον Άρη Βελουχιώτη, ορισμένες από τις οποίες

προδημοσιεύουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ».

Σε ορισμένες από αυτές, ακόμη και σ’ αυτές στις οποίες ασκείται κριτική στον

Άρη, διαφαίνεται ο θαυμασμός τους απέναντι στον Πρωτοκαπετάνιο ΕΛΑΣ, κυρίως

για τη πίστη του στο ΚΚΕ και γενικότερα την υπόθεση «της σοσιαλιστικής επανάστασης».

Ο ΝΙΚΟΣ Πλουμπίδης από τα κορυφαία στελέχη του κομμουνιστικού κινήματος, όπως

αναφέρει στο βιβλίο του ο Γρηγόρης Φαράκος, λίγους μήνες πριν εκτελεσθεί, σε

γράμμα το οποίο έστειλε από τη φυλακή (τον Μάρτιο του 1954) συνθέτει στίχους

για τον Άρη και γράφει:

«Χθες το βράδυ μου ‘ρθε στο μυαλό η εικόνα του Άρη Βελουχιώτη. Άρχισα να

τραγουδάω λόγια με το σκοπό του τραγουδιού του Κατσαντώνη, “Βαστάτε Τούρκοι τ’

άλογα”. Πριν λίγη ώρα ξαναθυμήθηκα τα χθεσινά και ξανατραγούδησα». Κι αφού

αναφέρει με λίγα λόγια τη συμβολή του Άρη, προσθέτει: «Μετά την ανταρσία του

ΑΡΗ ενάντια στο κόμμα συμφώνησα να τιμωρηθεί, ΟΧΙ όμως και να χτυπηθεί όπως

χτυπήθηκε. Σήμερα η Συμφωνία της Βάρκιζας χτυπήθηκε επίσημα από το κόμμα, όμως

η μνήμη του Άρη δεν αποκαταστάθηκε, ενώ έπρεπε να αποκατασταθεί σαν πολιτική

ενέργεια. Αν ζήσω και μπορέσω και γράψω, θα αποκαταστήσω τη μνήμη του ΑΡΗ, όχι

γιατί ήταν φίλος μου, αλλά γιατί υπήρξε κεφάλαιο και σταθμός στην ιστορία του

λαϊκού επαναστατικού κινήματος ανεξάρτητα από τα λάθη του κ.λπ.».

Τέσσερα χρόνια νωρίτερα, ο Μήτσος Παρτσαλίδης, από τους κορυφαίους της

Αριστεράς, συνυπέγραφε με τον Νίκο Ζαχαριάδη το γράμμα που στάλθηκε στην Κ.Ε.

του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

«ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ ΣΤΑΣΗ»

Αργότερα, ωστόσο, ο ιστορικός ηγέτης του ΚΚΕ εσ. έγραψε για τον πρωτοκαπετάνιο:

«Όσο λαθεμένη κι αν ήτανε η στάση του Άρη μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, ο

τρόπος που η στάση αυτή καταδικάστηκε από την ηγεσία του κόμματος είναι από

κάθε άποψη απαράδεχτος. Μόνο η κατάσταση ενός είδους αλλοτρίωσης των στελεχών

και μελών του κόμματος εξηγεί πώς ανέχτηκαν τους χαρακτηρισμούς εκείνους σε

βάρος του Καπετάνιου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ».

Στο βιβλίο του ο Γρηγόρης Φαράκος αναφέρεται και στη στάση που κράτησε ο

ηγέτης του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης απέναντι στον Άρη Βελουχιώτη, αλλά και

συνολικά η ηγεσία (στη δεκαετία του ’40) του Κομμουνιστικού Κόμματος.

«Στην ουσία, ποτέ, καμιά μέχρι σήμερα ηγεσία του ΚΚΕ δεν έχει μιλήσει

αυτοκριτικά για τη στάση που τήρησε τότε το κόμμα απέναντι στον Άρη, ούτε

θέλησε να προχωρήσει σε πραγματική αποκατάσταση της μνήμης και της συμβολής

του. Ακόμα και το 1988, στην επίτομη ιστορία του ΚΚΕ, που έχει εκδώσει η Κ.Ε.

του, αναφέρονται τα εξής: “Η 11η Ολομέλεια (του Απρίλη του 1945)… καταδίκασε

τη στάση του Θ. Κλάρα (Άρη Βελουχιώτη) και τον διέγραψε από μέλος του ΚΚΕ για

απειθαρχία στη Συμφωνία της Βάρκιζας. Μα η απόφαση αυτή ανακοινώθηκε μόνο

εσωκομματικά. Έγιναν προσπάθειες από το κόμμα για να μεταπεισθεί ο Άρης”. Έτσι

ακριβώς!… Και δεν πρόκειται μόνο για την αποστροφή που προκαλούν ο στεγνός,

τυπικός τρόπος της αναφοράς, η αποσιώπηση των συγκλονιστικών εξελίξεων εκείνων

των ημερών και του τραγικού τέλους του ηγέτη του ΕΛΑΣ. Είναι και η επιμονή,

που, ακόμα και μετά μισόν αιώνα, σαφώς διαφαίνεται στην επίσημη κομματική

σκέψη, να θεωρεί πως, ουσιαστικά, σε τίποτα δεν έχει κανείς να κατακρίνει τη

στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ και να υποστηρίζει ότι αυτή ενήργησε σωστά, ενώ ο

Άρης… “ήθελέ τα, έπαθέ τα”! Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι και εντελώς

πρόσφατα, σε ογκώδες ανάγνωσμα για τα χρόνια 1944-1947, που δημοσιεύτηκε σε 91

ολόκληρες συνέχειες στο “Ριζοσπάστη”, καλύφθηκαν, και πάλι, με απόλυτη (και

φυσικά, ένοχη) σιωπή η προσφορά και η θυσία του Άρη Βελουχιώτη.

«ΠΕΙΣΜΑ» ΖΑΧΑΡΙΑΔΗ

Ιδιαίτερο ήταν το “πείσμα” που έδειξε απέναντί του ο Ν. Ζαχαριάδης. Δεν έπαυε

σε κάθε ευκαιρία να μιλάει για “προδοσία”, ν’ αναφέρεται προσβλητικά στον

“δηλωσία”, στον “Μιζέρια”. Ακόμα κι όταν το 1956 αποπέμφθηκε, σε εκ βαθέων

συνομιλίες του, απέφυγε να μιλήσει για τη στάση του απέναντι στον Άρη.

Αργότερα, όταν βρίσκεται εξόριστος στη Σιβηρία και γράφει και στέλνει τις

“θέσεις” στους οπαδούς του, αν και διαφοροποιεί σημαντικά τις απόψεις του ως

προς τον Άρη, ωστόσο, πάλι δεν αρθρώνει ουσιαστικό αυτοκριτικό λόγο γι’ αυτό

το ζήτημα. Μόνο, λίγο πριν πεθάνει, σε μιαν άλλη συνάντηση με πιστό του φίλο,

εξομολογείται, όπως τουλάχιστον απέδωσε κατοπινά τη συζήτηση ο συνομιλητής

του: “Το μεγάλο βάρος στη συνείδησή μου είναι ο Άρης Βελουχιώτης. Οι ευθύνες

μου είναι μεγάλες. Θυσίασα αυτόν τον αητό της Αντίστασης, υποκύπτοντας στις

πιέσεις και τις διαβολές ορισμένων μελών του Π.Γ.”.

Δεν φαίνεται όμως ότι τα παραπάνω αποδίδουν με ακρίβεια τις προθανάτιες

σκέψεις του, τουλάχιστον, όχι πλήρως. Στο “Μήνυμα από την άλλη μεριά”, που

έγραψε ο ίδιος ο Ζαχαριάδης τρεις μέρες πριν από την αυτοκτονία του και

βρέθηκε στα χαρτιά του, αναγνωρίζει τις ικανότητες του Άρη, αλλά και

επανέρχεται σε παλιές κατηγορίες (“ηθικός εκτροχιασμός”), σαν να τις

προβάλλει, και πάλι, ως δικαιολογίες της δικής του στάσης: “Εκείνος ακριβώς ο

χαρακτήρας της Βάρκιζας (κρατική πράξη) με ανάγκασε να αποδοκιμάσω τον

Βελουχιώτη παρά το ότι τον εκτιμούσα παλιά. Ο ηθικός εκτροχιασμός του Άρη στο

βουνό παραμένει απαράδεκτος”. Μέχρι την τελευταία του πνοή, κι ενώ και ο ίδιος

είχε πια καταστεί τραγικό θύμα της “λογικής” που με “συνέπεια” εφήρμοσε σε όλη

του τη ζωή, δεν μπορούσε εντελώς ν’ απαλλαγεί απ’ αυτήν…

Ο ΣΟΒΙΕΤΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ

Είχα την περιέργεια, δουλεύοντας πάνω σ’ αυτό το βιβλίο, ν’ ανατρέξω και στο

σοβιετικό Τύπο της περιόδου Μαΐου – Ιουλίου 1945. Υπάρχουν όχι λίγα

δημοσιεύματα για τις ανηλεείς διώξεις και τη βία κατά των αγωνιστών της

Αντίστασης, έστω κι αν καταβάλλεται προσπάθεια για τις ειδήσεις αυτές να

γίνεται αναφορά σε δυτικές πηγές. Υπάρχουν, επίσης, και κάποια διστακτικά

σχόλια. Προέβη σε δηλώσεις και ο ίδιος ο Μόλοτοφ, όπου, παρεμπιπτόντως έστω,

σημειώνει ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν είναι αρκούντως αντιπροσωπευτική κι

αυτό δυσκολεύει το ρόλο της στα διεθνή φόρουμ. Δικαιολογημένα, ωστόσο,

προξενεί, το λιγότερο, απορία ότι δεν υπάρχει στον Τύπο των μηνών εκείνων

καμιά αναφορά στο διωγμό και το τέλος του Άρη, ούτε καν στην πρωτοφανή σε

αγριότητα εκδίκηση, με την οποία εκδηλώθηκε το μίσος των διωκτών του στην

πλατεία των Τρικάλων. Στην περίπτωση αυτή, άραγε, θεωρήθηκε πως δεν έχει

σημασία που “ο ένας κόβει το λαιμό του άλλου”».

Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ Στέφανος Σαράφης σε γράμμα του ­ από το Λιάσκοβο στις 7.6.43 ­

επισημαίνει στον Άρη Βελουχιώτη ότι «πρέπει να είμαστε προσεκτικοί».

«Επειδή δεν ξέρω αν θα μπορέσω να στείλω γράμμα στην Κ.Ε., σας παρακαλώ να

στείλετε πληροφορίες και όλα τα στοιχεία για την πορεία των σχέσεών μας με

Άγγλους και Ν. Ζέρβαν.

Εκείνο που και πάλι έχω να συστήσω είναι να είμαστε πολύ προσεκτικοί, να

αποφεύγουμε κάθε υπερβολή. Να προσαρμόσουμε πλήρως τη δουλειά μας στις

υποδείξεις της Κ.Ε. Τότε μόνο θα είναι πλήρως αφοπλισμένοι όλοι οι καλοθεληταί μας…

Η συνάντησή μας με τον Ζέρβα σημείωσε αποτυχία. Δεν κατέληξε στην υπογραφή του

συμφωνητικού εξ αιτίας του Ζέρβα. Έφερε αντιρρήσεις για πολλά άρθρα του, όπου

είχαμε συμφωνήσει πλήρως με τους Άγγλους και ιδιαίτερα στη σύνθεση του

αρχηγείου. Γιατί έγινε αυτό, παρέλκει να γράψουμε. Ήταν σκηνοθεσία, ήταν οι

φιλοδοξίες του Ζέρβα, το αποτέλεσμα το ίδιο. Το συμφωνητικό δεν υπεγράφη. Ο

Ζέρβας επηρέασε αισθητά και τις απόψεις των Άγγλων. Οι διαθέσεις του Ζέρβα

φαίνονται και από το έγγραφο που μας έστειλε. Την απάντηση σ’ αυτό θα την

κάνουμε εμείς μ’ αυτό το πνεύμα: ότι όλοι είναι ελεύθεροι να σχηματίσουν

ομάδες εις τις δικές μας περιφέρειες, αφού υπογράψουν πρώτα το συμφωνητικό

μαζί μας. Πρέπει να είναι πολιτικότατη η απάντηση. Τίποτα περισσότερο από αυτά

τα λόγια. Με τη λέξη συμφωνητικό εννοούμε το δικό μας αντισχέδιο».

Ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΤΖΗΜΑΣ ­ ο Βασίλης Σαμαρινιώτης ­ βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου το

1936, στην τριανδρία της ηγεσίας του ΕΛΑΣ μαζί με τον Άρη και τον Σαράφη, στην

έκθεσή του προς την ηγεσία του ΚΚΕ αναφέρει για τον πρωτοκαπετάνιο, ξεκινώντας

από το 1941, όταν αυτός απελευθερώθηκε. «Ο Κλάρας ζήτησε να συνδεθεί με την

Κ.Ε. και να μιλήσει. Κανένας όμως από τους άλλους συντρόφους δεν ήθελε να τον

ιδεί. Προσφέρθηκα να συναντηθώ εγώ μαζί του. Τη συνάντηση μου την εξασφάλισε ο

Παντελής Σίμος. Γι’ αυτό λέγω ότι ίσως και να τον είδαν. Συναντηθήκαμε και μου

είπεν, όσα πιο πάνω ανέφερα. Ότι τίθεται στη διάθεσή μας, ότι έχει ένα μικρό

τυπογραφείο στη διάθεσή μας, αλλά χρειάζεται σπίτι για να το εγκαταστήσει. Μου

είπε ότι συμφωνεί με την 6η Ολομέλεια της Κ.Ε. Έχει τη γνώμη όμως ότι καλύτερα

απ’ όλα μπορεί να αποδώσει στο βουνό, όπου είναι διατεθειμένος να πάει για να

οργανώσει εκ μέρους του Κόμματος ανταρτοκίνημα. Ότι δεν πρέπει να αργήσουμε να

πιάσουμε και αυτό τον τομέα της δουλειάς, στον οποίο ο ίδιος μπορεί να

αποδώσει πολλά. Ανέφερα τα πιο πάνω στους συντρόφους, πήρα μια έκθεση για την

οποία μίλησα πιο πάνω και αμέσως άρχισα να οργανώνω την εγκατάσταση του μικρού

αυτού τυπογραφείου. Βρήκα ένα σπίτι ενός γέρου συμπαθούντα πίσω από τις

φυλακές Αβέρωφ, στους Αμπελόκηπους, και εκεί κάναμε μια κρυψώνα στον τοίχο του

χαγιατιού και το κρύψαμε. Εκεί και εργάζονταν το τυπογραφείο με πρώτο

τυπογράφο τον ίδιο τον Κλάρα. Στα τέλη του Αυγούστου ή τις αρχές του Σεπτέμβρη

βγάλαμε και το πρώτο φύλλο του “Ριζοσπάστη”. Αυτό αποτέλεσε μια επιτυχία της

δουλειάς μας. Το σπίτι αυτό μου το έδωσε ο Κώστας ο Σιρινιώτης, που δούλευε

στην οργάνωση της Αθήνας τότε. Ήταν μοναδικό για τη δουλειά μας.

Ο Κλάρας όμως δεν αρκέστηκε σ’ αυτή τη δουλειά, που έκαμνε μαζί μας, αλλά κάθε

λίγο και λιγάκι έβαζε ζήτημα αποστολής του στο βουνό. Εγώ ήμουν της άποψης ότι

πρέπει να τον στείλουμε… Κάνω μια παρέκβαση. Αυτή την περίοδο κάνουμε μια

προσπάθεια να ξεσηκώσουμε το λαό της Αθήνας σε εκδηλώσεις, απεργίες,

συγκεντρώσεις. Γράφουμε μια προκήρυξη κ.λπ. Δυστυχώς εκείνη την περίοδο οι

οργανωτικές μας θέσεις στα συνδικάτα και τις επιχειρήσεις, συνοικίες και

λοιπά, δεν ήταν τόσο (γερές), ώστε να πετύχουμε μια τέτοια κινητοποίηση. Κοντά

σ’ αυτό, πρέπει να σημειωθεί και η κάποια κούραση του κόσμου απ’ τον πόλεμο

στην Αλβανία και μετά και (ένα γενικότερο μούδιασμα). Μόλις την άνοιξη του

1942 πετυχαίνουμε να ‘χουμε την πρώτη σοβαρή κινητοποίηση. Το φθινόπωρο του

1941 μόλις άρχιζε η προσαρμογή του κόσμου στις συνθήκες της κατοχής. Ο Κλάρας

έμεινε δυο περίπου μήνες στη Ρούμελη, αν δεν κάνω λάθος, και θα γύριζε σε μας

κατά τα Χριστούγεννα. Στο μεταξύ είχε βγει και αναλάβει δουλειά και ο σ.

Σιάντος, που συμφώνησε μαζί μας να βγει στη Ρούμελη για να οργανώσει σαν

εκπρόσωπος του Κόμματος ανταρτοκίνημα. Δεν είδε όμως τον Κλάρα, παρά μόνο το

Γενάρη του 1943, όταν τον καλούμε να κατέβει στην Αθήνα και κατεβαίνει. Ο

Κλάρας μάς είχε φέρει τρόφιμα, που για κείνες τις μέρες ήταν πολύτιμα. Μα

ακόμα πολυτιμότερη ήταν η προετοιμαστική δουλειά και μελέτη που έκανε, που του

επέτρεψε, μόλις πήρε την εντολή από μας, να προχωρήσει γρήγορα στην οργάνωση

των πρώτων αντάρτικων ομάδων. Αυτή η απόφαση του Κόμματός μας μπορώ να πω ότι

ήτανε ιστορικής σημασίας. Λίγο ακόμα να αργούσαμε, τη θέση του Κλάρα-Άρη

Βελουχιώτη θα την έπιανε κάποιος άλλος στη Ρούμελη, ασφαλώς όχι δικός μας, και

τότε τα προβλήματα για μας θα ήταν ασύγκριτα πιο δύσκολα. Θα την έπιανε

κάποιος άλλος, που ασφαλώς δεν θα ανέπτυσσε ανταρτοκίνημα εκεί, αλλά θα

χρησιμοποιούσε τη Ρούμελη σαν βάση εξόρμησης εναντίον μας, όπως αυτό έγινε

αργότερα με τον Ζέρβα στην Ήπειρο».