Στους καταλόγους ταξινόμησης των εντόμων, οι πυγολαμπίδες είναι τα μικροσκοπικά κολεόπτερα της οικογένειας των λαμπυριδών που κατά τη διάρκεια του λυκόφωτος παράγουν «κρύο φως», για να προσελκύουν συντρόφους. Το χημικά παραγόμενο φως στην κοιλιά τους μπορεί να έχει χρώμα κίτρινο, πράσινο ή αχνό κόκκινο.
Ο Πιερ Πάολο Παζολίνι το 1975 είδε στο φως των πυγολαμπίδων περισσότερες εικόνες από το ζευγάρωμά τους κι έγραψε «Το κενό της εξουσίας στην Ιταλία σήμερα», σε ένα από τα τελευταία πολιτικά του κείμενα, πριν από την άγρια δολοφονία του: «Πριν από μία δεκαετία, στις αρχές της δεκαετίας του εξήντα, συνέβη “κάτι”: λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, κυρίως, στην ύπαιθρο και λόγω της μόλυνσης των νερών (των γαλάζιων ποταμών και των διάφανων καναλιών), οι πυγολαμπίδες άρχισαν να εξαφανίζονται […]. Μέσα σε λίγα χρόνια οι πυγολαμπίδες δεν υπήρχαν πια. […] Αυτό το “κάτι” που συνέβη πριν από μία δεκαετία [και από το οποίο γεννήθηκε ένας ριζικά, ολοκληρωτικά, απρόβλεπτα νέος φασισμός] θα το ονομάσω “εξαφάνιση των πυγολαμπίδων”» […].
Στο κείμενο του Παζολίνι, αλλά και στο βιβλίο «Η επιβίωση των πυγολαμπίδων» του Ζορζ Ντιντί Ουμπερμάν, ο Δημήτρης Παπανικολάου, καθηγητής Νεοελληνικών και Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, βασίζει τον φετινό κύκλο συζητήσεων με επιτελεστικό χαρακτήρα (lecture performances) «Πυγολαμπίδες», που παρουσιάζονται στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου στον χώρο της Πειραιώς 260, σε συνεργασία με την Ισαβέλλα-Δήμητρα Καρούτη.
Ο τρίτος αυτός κύκλος δημόσιου λόγου συμπληρώνει τα στρογγυλά τραπέζια «Η εποχή της αμηχανίας» και «Η θαυμάσια επιμονή», που ο Παπανικολάου είχε επιμεληθεί για τις δύο προηγούμενες διοργανώσεις ανοιχτών ομιλιών στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, με σκοπό την παραγωγή συζητήσεων για σύγχρονα κοινωνικά, πολιτικά και καλλιτεχνικά ζητήματα.
Drag show και αντιφασιστική εγρήγορση
Με τις φετινές «Πυγολαμπίδες» συζητάμε για την πολιτική και καλλιτεχνική διερεύνηση, την έμφυλη διάσταση της έκφρασης, τη μνήμη της παράστασης, τον εγκλεισμό, την επιμονή και την επιβίωση, την πολιτειότητα και τη συμμετοχή, εξηγεί ο Δημήτρης Παπανικολάου, τονίζοντας ότι το κείμενο του Παζολίνι που αναφέρεται στην εμφάνιση του φασισμού ακούγεται και σήμερα πολύ σύγχρονο.
«Ο Ουμπερμάν εξηγεί στο δοκίμιό του ότι οι πυγολαμπίδες είναι οι μικρές αντιστάσεις, οι ελάσσονες φωνές που τις ψάχνουμε και τις εντοπίζουμε στο ιστορικό αρχείο, ώστε να μας μιλήσουν για ένα διαφορετικό μέλλον. Η ολοκληρωτική εξαφάνισή τους θα σήμαινε μια νίκη βαθιά, υπόγεια, του φασισμού. Η επιβίωσή τους, από την άλλη, παραμένει μια μορφή ελπίδας». Για τον ερευνητή των πολιτισμικών φαινομένων, η ποιητική ματιά του γάλλου θεωρητικού και ιστορικού των εικόνων Ζορζ Ντιντί-Ουμπερμάν στο δοκίμιο του «Επιβίωση των πυγολαμπίδων», όπου μιλά για χειρονομίες αντίστασης εντείνει την πρόθεσή του, να παρουσιάσει στη δική του διάλεξη ένα ανοίκειο μοντάζ.
Με τίτλο «Μπαλαντέζες», ο Δημήτρης Παπανικολάου επιχειρεί την ερχόμενη Κυριακή 26 Ιουλίου να συνδέσει την πολιτική με τις εναλλακτικές φωνές μιλώντας για το drag show και την Πάολα Ρεβενιώτη, συνδέοντας την αλληγορία των πυγολαμπίδων με την αντιφασιστική εγρήγορση, τον Καβάφη και τον Παζολίνι με τον Καραγκιόζη του ηθοποιού και εικαστικού Σπύρου Αγγελόπουλου. Οι συνδέσεις του περιλαμβάνουν και ένα πρόσφατο τραγούδι του Pan Pan με τίτλο «Πυγολαμπίδες»: «Ορφανέψαμε και βάλαμε το δάχτυλο στην πρίζα/και άναψε ο χάρτης με πινέζες/σε όλη την Ελλάδα μπλαντέζες».
«Είναι ένα τραγούδι μιας νέας γενιάς τραγουδοποιών, που εκφράζει ταυτόχρονα κάτι από την παλιά απελπισία του Παζολίνι και μία περίεργη εμπιστοσύνη στις μικροπολιτικές της αντίστασης και στις επίμονες στρατηγικές του χειροτεχνικά συλλογικού. Προσωπικά βλέπω τις μπαλαντέζες, αυτά τα αντικείμενα του παρελθόντος, των παιδικών μου χρόνων, ως ένα μικρό δίκτυο που ακόμη δεν είναι έτοιμο, για να εκπέμψει φως», λέει ο Δημήτρης Παπανικολάου, προσθέτοντας ότι κατά τη διάρκεια της διάλεξης «Μπαλαντέζες», ο Σπύρος Αγγελόπουλος θα συνδράμει με την προσπάθειά του, να αυτοσχεδιάσει με το σώμα του και να «ανάψει» τις δικές του πυγολαμπίδες, πίσω από έναν μπερντέ, συνομιλώντας με τον λαμπτήρα, το κεράκι, τις μικρές φωτίτσες.
Η τελευταία βραδιά του κύκλου των επιτελεστικών ομιλιών «Πυγολαμπίδες», στις 27 Ιουλίου, θα περάσει το μικρόφωνο σε δέκα εργαζόμενους και εργαζόμενες του Φεστιβάλ Αθηνών, καθώς η Πειραιώς 260 γιορτάζει τα είκοσί της χρόνια με μια σειρά μικρών παρουσιάσεων. Οι άνθρωποι που στηρίζουν με την εργασία τους τη λειτουργία του Φεστιβάλ μιλούν για τον δικό τους ρόλο στην επιβίωση των παραστάσεων ξεκινώντας από ένα ερώτημα: «Πού πάνε οι παραστάσεις όταν τελειώσουν;».
