Το ερώτημα θα έπρεπε ίσως να αναδιατυπωθεί, διότι ως πνευματική μορφή ο Όμηρος ήταν και είναι αδιάλειπτα παρών. Το 1975 ο σπουδαίος Αμερικανός κριτικός της λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ δήλωσε σχετικά: «Δεν είναι ούτε αυθαίρετη ούτε περιστασιακή η διαπίστωση ότι όλοι οι εγγράμματοι στον δυτικό κόσμο, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο ή ιδεολογία, παραμένουν και σήμερα γιοι και θυγατέρες του Ομήρου». Αυτό σημαίνει ότι τα ομηρικά έπη δεν είναι υπόθεση του απώτατου παρελθόντος αλλά του εκάστοτε παρόντος.
Κάτι ανάλογο είχε γράψει ο Χέγκελ για τον Ομηρο και την αρχαία Ελλάδα: «Ο Ομηρος είναι εκείνο το στοιχείο μέσα στο οποίο ζούσε ο αρχαίος ελληνικός κόσμος, όπως ο άνθρωπος χρειάζεται τον αέρα για να ζει». Στην πραγματικότητα η κυριαρχία των ομηρικών επών στην παιδεία, τη λογοτεχνία, την τέχνη και την έρευνα υπήρξε και συνεχίζει να είναι απόλυτη. Οσον αφορά την απήχησή τους στον απλό αναγνώστη, παραθέτω το σχόλιο της Ιντιθ Χολ: «Οι χαρακτήρες του έπους είναι τόσο διαφορετικοί που κάθε αρχαίος ή σύγχρονος αναγνώστης, ανεξάρτητα από ηλικία, φύλο και κοινωνική τάξη, ναυτικός ή υπηρέτης, θα βρει κάποιον με τον οποίο να ταυτιστεί».
Ξαναγυρίζω, όμως, στο αρχικό ερώτημα. Στη λογοτεχνία καταγράφονται περιπτώσεις όπου ο Ομηρος ως μορφή, ή ακριβέστερα ως «είδωλο» (simulacrum, umbra) που αναδύεται από τον Αδη, εμφανίστηκε σε ανθρώπους. Προσοχή, όμως: μόνο στους εκλεκτούς του, δηλαδή στους ποιητές. Οι «επιφάνειές» του, όπως ονομάζονται, ξεκινούν από την εμφάνισή του στον ρωμαίο ποιητή Εννιο το 200 π.Χ., συνεχίζονται τον 14ο μεταχριστιανικό αιώνα με την επανεμφάνισή του στον Εννιο ως χαρακτήρα στο λατινικό έπος του Φραγκίσκου Πετράρχη Africa, και καταλήγουν το 1821-1822 στη «Σκιά του Ομήρου», όπως τιτλοφόρησε ο Πολυλάς το άτιτλο ποίημα του Διονυσίου Σολωμού (απουσιάζουν τα προαναφερθέντα συμφραζόμενα).
Εχουν ενδιαφέρον όσα είπε στους εκλεκτούς του, ώστε να εικάσουμε τι θα έλεγε σήμερα, αν αποφάσιζε να επανεμφανιστεί. Η αλυσίδα των παραπάνω «επιφανειών» του Ομήρου υποστηρίζει το ιδεολόγημα της «ποιητικής διαδοχής». Στο όνειρο του Εννιου το είδωλο του ποιητή της Ιλιάδας και της Οδύσσειας τού αποκάλυψε ότι αποτελούσε μετεμψύχωσή του. Τον 14ο αιώνα μ.Χ. θα υποδείξει τον φλωρεντινό Φραγκίσκο Πετράρχη ως τον ποιητή που θα αναγεννήσει την ποίηση δέκα αιώνες μετά το τέλος της Ρώμης και θα δοξαστεί ως ο μέγιστος ποιητής. Το σολωμικό ποίημα σταματάει πριν η «σκιά» του Ομήρου μιλήσει στον νεαρό ποιητή – αλλά εικάζουμε τη φιλοδοξία του να αναδειχθεί ως ο «νέος Ομηρος» που θα συνδέσει το όνομά του με την αναγέννηση της ποίησης στη νεότερη Ελλάδα. Στις αρχές του 21ου αιώνα το πνευματικό ιδεολόγημα της «ποιητικής διαδοχής» έχει χάσει το νόημά του.
Από την άλλη πλευρά, όμως, η λογοτεχνία και η τέχνη σε όλες τις μορφές της παραμένουν το σημαντικότερο όχημα για τη διατήρηση της μνήμης των ομηρικών επών. Στο μυθιστόρημα, στην ποίηση, στις εικαστικές τέχνες, στη μουσική, στον κινηματογράφο, στο θέατρο παρατηρείται ένας αληθινός δημιουργικός οργασμός με έργα που εμπνέονται από ή αναπαράγουν τα ομηρικά έπη. Ομως, η φιλοδοξία του δημιουργού να μιμηθεί το μεγαλείο της ομηρικής ποίησης αποτελεί υπόθεση του παρελθόντος και έτσι δεν νομίζω ότι ο ποιητής της Οδύσσειας θα επέλεγε να εμφανιστεί στη Μάργκαρετ Ατγουντ ή στον Κρίστοφερ Νόλαν.
Αντίθετη περίπτωση αποτελεί το κίνημα #disruptTexts, που πέτυχε να αφαιρέσει την Οδύσσεια από τη διδακτέα ύλη ενός αμερικανικού γυμνασίου. Μια καθηγήτρια του εν λόγω γυμνασίου έγραψε σε συνάδελφό της ότι «η Οδύσσεια είναι σκουπίδι [trash]». Τα μέλη του κινήματος πιστεύουν ότι πολεμούν τον ρατσισμό, την προκατάληψη, το μίσος και τον σεξισμό. Μέσα στην άγνοιά τους δεν αντιλαμβάνονται αφενός ότι η μεγάλη λογοτεχνία θεματοποίησε τα ανθρώπινα πάθη και αφετέρου ότι οι ιστορίες της Οδύσσειας εντάσσονται σε συγκεκριμένα πολιτισμικά συμφραζόμενα.
Είναι αλήθεια ότι ο Πλάτων απέκλεισε τον Ομηρο από τη δική του ιδανική πολιτεία ως απειλή για τα ήθη της. Είναι, όμως, επίσης αλήθεια ότι τον αναγνώρισε ως κατ’ εξοχήν «παιδευτή» των Ελλήνων και ως τον μεγαλύτερο ποιητή, και ότι ο ίδιος ο πλατωνικός φιλοσοφικός λόγος διασυνδέεται υπόγεια με τον μυθικό και τον ποιητικό λόγο του Ομήρου και η δομή της Πολιτείας έχει σοβαρές οφειλές στην ομηρική Οδύσσεια.
Αν ο Ομηρος μπορούσε να σχολιάσει την «κουλτούρα της ακύρωσης», θα υπενθύμιζε στους σύγχρονους λογοκριτές της γνώσης ότι ο ίδιος διακήρυξε, με τον τρίτο στίχο της Οδύσσειας, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας ότι η γνώση δεν γνωρίζει σύνορα: «πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω». Οπως έχω ξαναγράψει, τη σκυτάλη του ομηρικού Οδυσσέα θα πάρει ο δαντικός Οδυσσέας. Αυτός απορρίπτει την επιστροφή στην Ιθάκη και συνεχίζει ασυγκράτητος το ταξίδι του, μαζί με τους συντρόφους του, κατευθείαν από το νησί της Κίρκης με σκοπό να «γνωρίσει τον κόσμο», ώσπου να τους βρει ο θάνατος στις στήλες του Ηρακλέους, στον έσχατο ανθρώπινο ταξιδιωτικό ορίζοντα. Τι ειρωνεία: ο μεσαιωνικός Οδυσσέας ενός ποιητή που δεν γνώριζε την Οδύσσεια διδάσκει στους ανόητους λογοκριτές της Οδύσσειας ότι η γνώση είναι το υπέρτατο αγαθό!
Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης
