Γυναίκες στα σύνορα

Η «ασφαλειοποίηση» των ζητηµάτων της µετανάστευσης κάνει τη φιγούρα του πρόσφυγα ή του µετανάστη χωρίς χαρτιά να αντιµετωπίζεται, ως συνώνυµη της απειλής, συχνά κοντά σε αυτή του «τροµοκράτη».

Η ηγεµονία της Ακροδεξιάς σε πολλές «δυτικές δηµοκρατίες» οδηγεί σε µια σκλήρυνση όχι µόνο του νοµοθετικού πλαισίου, που σήµερα είναι προσανατολισµένο στο σφράγισµα των συνόρων, την κράτηση, και τις απελάσεις, αλλά και του δηµόσιου λόγου, µε αποκορύφωµα, στα καθ’ ηµάς, υπουργούς που πανηγυρίζουν οποτεδήποτε κάνουν πιο δύσκολη τη ζωή ανθρώπων που φτάνουν στη χώρα µας θέλοντας να ξεφύγουν από τη φτώχεια, την καταδίωξη και τον πόλεµο.

Ωστόσο, σε πείσµα των «φραχτών» που έχουν στηθεί παγκοσµίως και όλων των πρακτικών τύπου ICE, οι µεταναστευτικές ροές κάθε άλλο παρά έχουν ανακοπεί – όλες οι στατιστικές δείχνουν το αντίθετο – γιατί οι λόγοι που οδηγούν ανθρώπους να αναζητήσουν καλύτερη µοίρα εκτός των συνόρων δεν έχουν εξαλειφθεί.

Άλλωστε, στις µεγάλες κοινωνικές και οικονοµικές ανισότητες, αλλά και την ενδηµική βία και τους πολέµους, έχει προστεθεί και η κλιµατική αλλαγή, µε αρκετούς να υποστηρίζουν ότι θα βλέπουµε ολοένα και πιο συχνά τη φιγούρα της/του κλιµατικής/ού µετανάστριας/στη.

Όμως, η έμφυλη διάσταση της μετανάστευσης υποτιμάται. Πολύ συχνά, όταν σκεφτόμαστε τη φιγούρα του μετανάστη, έχουμε στον νου μας τον άρρενα μετανάστη. Μάλιστα, ακόμη κι όταν υπάρχουν στοιχεία που αποτυπώνουν πολύ ισχυρή παρουσία γυναικών στις «μεταναστευτικές ροές» η αυθόρμητη αντίδραση είναι ο λόγος περί «θηλυκοποίησης της μετανάστευσης».

Όμως, οι γυναίκες ήταν πάντα εκεί στις μεταναστευτικές και προσφυγικές κινήσεις, διασχίζοντας ερήμους για να φτάσουν στις ακτές της Μεσογείου, επιβιβαζόμενες σε βάρκες για να κάνουν το επικίνδυνο ταξίδι μέχρι τη Μάλτα, τη Λαμπεντούζα, την Ελλάδα, αντιμέτωπες με τη βία αλλά και τον θάνατο συχνά. Αυτό αναδεικνύει τη σημασία του βιβλίου της Καμίγ Σμολ, «Οι κολασμένες της θάλασσας. Γυναίκες και σύνορα στη Μεσόγειο», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τόπος σε μετάφραση της Μαρίνας Τουλγαρίδου και πρόλογο – επιστημονική επιμέλεια της Ντίνας Βαΐου και της Ιριδας Πολύζου.

Γεωγράφος και διευθύντρια σπουδών στην École des hautes études en sciences sociales (EHESS) και ειδική στα θέματα μετανάστευσης, κινητικότητας και φύλου, η Σμολ βασίζει το βιβλίο της, που ο τίτλος του παραπέμπει στης «Γης τους κολασμένους» του Φραντς Φανόν, στη μακρόχρονα έρευνά της που περιλάμβανε πλήθος επισκέψεων, καταγραφή μαρτυριών αλλά και ανθρωπολογικές παρατηρήσεις.

Κατάσταση ακραίας επισφάλειας

Η αφετηρία της Σμολ είναι συγκεκριμένη: σε πείσμα ενός αφηγήματος που αντιμετώπιζε τις γυναίκες ως «Αφρικανές Πηνελόπες» που περιμένουν, παθητικές και υπομονετικές, τον σύζυγό τους, οι γυναίκες αποτελούν αυξανόμενο τμήμα των ροών που φτάνουν στην Ευρώπη, ενώ η θνησιμότητά τους στο επικίνδυνο πέρασμα στη θάλασσα είναι μεγαλύτερη από αυτή των ανδρών.

Ταυτόχρονα, υπενθυμίζει ότι καιρό τώρα για τις μετανάστριες και τους μετανάστες το ζητούμενο δεν είναι πια το πέρασμα των συνόρων, αλλά η «ζωή εντός των συνόρων», σε μια κατάσταση ακραίας επισφάλειας, συχνά σε χώρους εγκλεισμού, στην αναμονή για την επεξεργασία ενός αιτήματος ασύλου, την ώρα που «η ευρωμεσογειακή περιοχή έχει γίνει, στην πραγματικότητα, ένας χώρος όπου τα “γεγονότα των συνόρων” – βιαιότητες, ευάλωτοι πληθυσμοί, διακοπές και αναστολές των μεταναστευτικών διαδρόμων – εκδηλώνονται με έναν ολοένα πιο βάναυσο και έντονο τρόπο».

Κακοποιητική έγγαμη σχέση

Η Julienne από το Καμερούν – της οποίας την ιστορία παραθέτει σε πρώτο πρόσωπο η Σμολ – μεταναστεύει, για να ξεφύγει από μια κακοποιητική έγγαμη σχέση, αποχωρίζεται την οικογένειά της, περνάει μεγάλη ταλαιπωρία μέχρι να φτάσει στη Λιβύη, αντιμετωπίζει εκεί συστηματική κακομεταχείριση και βιασμούς, για να περάσει στην Ιταλία και μετά στη Γαλλία, αντιμετωπίζοντας την ενδημική απροθυμία των ευρωπαϊκών κρατών να δώσουν κανονικό καθεστώς στις μετανάστριες και τους μετανάστες.

Μια ιστορία που δίνει πρόσωπο, συναίσθημα, πόνο, βίωμα και σκέψη στην κακόηχη φράση «μεταναστευτικές ροές», και υπενθυμίζει ότι στα κίνητρα για τη φυγή περιλαμβάνεται η επιθυμία να μπει ένα τέλος στη βιαιότητα που υφίστανται αυτές οι γυναίκες.

Άλλωστε, η βία εις βάρος των γυναικών είναι πανταχού παρούσα και στις εμφύλιες συγκρούσεις οι γυναίκες «πληρώνουν το τίμημα με το ίδιο τους το σώμα, με τη χρήση της απαγωγής και του βιασμού, ως όπλων καταστροφής του εχθρού και καθυπόταξης των αμάχων».

Οι συνθήκες που αντιμετωπίζουν αυτές οι γυναίκες και ο σύνθετος τρόπος με τον οποίο αποφασίζουν να μεταναστεύσουν αποδεικνύει γιατί είναι εύθραυστη και ασταθής η διάκριση ανάμεσα στην αναγκαστική και την εθελούσια μετανάστευση. Η επίγνωση των κινδύνων – ακόμη και τα μέτρα που παίρνουν σε αναγνώριση του κινδύνου – δεν αναιρούν ότι τελικά θα τις αντιμετωπίσουν, από τον βιασμό έως τους κινδύνους του ταξιδιού και όλες τις μορφές εκμετάλλευσης, στο πλαίσιο αυτού που συνήθως περιγράφουμε ως «εμπορία ανθρώπων».

Η Σμολ επιμένει ότι πρέπει να αποφύγουμε την επιμονή σε μια φιγούρα μετανάστριας θύματος, που είναι διαρκώς ευάλωτη, γιατί αυτό ανασυνθέτει μονόπλευρα την ιστορία αυτών των γυναικών που επινοούν πλήθος στρατηγικών αντίστασης, αλλά και τη φιγούρα της μετανάστριας-ηρωίδας που μέσα από τη μετανάστευση απελευθερώνεται.

Η μετανάστευση είναι αμφίσημη εξ ορισμού κι όχι μονοσήμαντη. Όμως, η Ευρώπη κατρακυλάει σε μια βάναυση αντιμετώπιση, παρά τη ρητορική «προστασίας των θυμάτων», με τη Σμολ να καταγράφει τις συνθήκες στα κάθε λογής κέντρα κράτησης, και το πώς η Ευρωπαϊκή Ενωση μετατοπίζεται στην ακύρωση του δικαιώματος στο άσυλο και τη μετανάστευση, και πρωτίστως να αναζητά τρόπους να εντατικοποιήσει τις απελάσεις – στη χώρα εισόδου αρχικά, στη χώρα προέλευσης αργότερα.

Με ανοιχτό το ενδεχόμενο σε αυτό που περιγράφει η Σμολ στο βιβλίο της (που κυκλοφόρησε στα γαλλικά το 2020) να προστεθεί η απάνθρωπη μετακίνηση στα κέντρα κράτησης σε «τρίτες χώρες».