Πρόοδος, συντήρηση, αντίδραση

Ο ορισμός της προόδου μοιάζει εύκολος: η κατάργηση της δουλείας, η επέκταση των δικαιωμάτων, η εξάλειψη των ανισοτήτων. Στην πράξη, όμως, διαπιστώνουμε συχνά ότι κινήματα που χαρακτηρίζονται προοδευτικά είτε δεν είναι είτε δεν γνωρίζουμε ακριβώς γιατί αποκαλούνται έτσι. Οπως παρατηρεί στην «El Pais» ο ισπανός φιλόσοφος Ντανιέλ Ινεραρίτι, δεν είναι πλέον τόσο εύκολο να αναγνωρίζουμε την «πραγματική κίνηση» της Ιστορίας, όπως έλεγαν ο Μαρξ και ο Ενγκελς. Πιο ακριβής μοιάζει η ιδέα του Αντόρνο, σύμφωνα με την οποία η πρόοδος διαμορφώνει την κοινωνική κίνηση και την ίδια στιγμή συγκρούεται μαζί της. Η πρόοδος δεν είναι η διαδρομή προς ένα προκαθορισμένο τέλος, αλλά το άνοιγμα προς κάτι καλύτερο. Αν δεν υπήρχε η δυνατότητα της αλλαγής, αν δεν ήταν δυνατή η γέννηση εναλλακτικών πραγματικοτήτων, η πρόοδος δεν θα είχε νόημα.

Πολλές κοινωνικές αλλαγές που χαρακτηρίζουμε προοδευτικές είναι αμφιλεγόμενες ή έχουν ανεπιθύμητα αποτελέσματα: εξεγέρσεις που οδηγούν σε μεγαλύτερη καταπίεση, διασπορά διαθέσιμων πληροφοριών που δεν βελτιώνει τη γνώση αλλά αποπροσανατολίζει, αύξηση της πρόσβασης στον δημόσιο χώρο που μπορεί θεωρητικά να αποτελεί μια δημοκρατική κατάκτηση, εντείνει όμως ταυτοχρόνως και την παραπληροφόρηση. Αν τα πράγματα είναι έτσι, τότε η ιδέα της προόδου αποτελεί μάλλον πρόβλημα παρά λύση, αφού συνιστά ένα πεδίο πιθανοτήτων που πρέπει να διερευνηθεί και όχι μια επανάληψη διεργασιών που έχουν δώσει ως τώρα καλά αποτελέσματα.

Και η αντίδραση; Η γερμανίδα φιλόσοφος Ραχέλ Γιέγκι την αντιλαμβάνεται ως ένα «μπλοκάρισμα» της εμπειρίας και της μάθησης, μια προβληματική επίλυση, ή αντιμετώπιση, των κρίσεων. Οι αντιδραστικοί δεν απαντούν στις κρίσεις με μέτρα για την επίλυσή τους, αλλά με την άρνησή τους. Κλασικό παράδειγμα είναι η κλιματική αλλαγή. Το πρόβλημα βρίσκεται εδώ και χρόνια στο τραπέζι, οι επιστήμονες έχουν απευθύνει προειδοποιήσεις τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και παρά ταύτα δεν γίνεται τίποτα. Αν οι συντηρητικοί επιδιώκουν την εξισορρόπηση της κοινωνικής δυναμικής, οι αντιδραστικοί την απορρίπτουν γιατί τους ξεπερνά. Και καταφεύγουν στη νοσταλγία των σταθερών βεβαιοτήτων, των αδιαμφισβήτητων ρόλων και των απαράβατων ορίων.

Για να επιστρέψουμε λοιπόν στην πρόοδο, θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε μια στάση απέναντι στις κρίσεις που επιτρέπει τη μάθηση και τη συμπερίληψη. Η ιδέα αυτή μπορεί να συμπυκνωθεί στην εικόνα της διεύρυνσης του κύκλου (Πίτερ Σίνγκερ) ή στη συμπερίληψη των αποκλεισμένων (Μάικλ Γουόλτσερ). Κάθε πρόοδος σημαίνει επέκταση του «εμείς», ώστε να περιλαμβάνει ξένους, γυναίκες, παιδιά, μειονότητες, μελλοντικές γενιές. Ενα καλό παράδειγμα της διεύρυνσης των πρωταγωνιστών είναι η καθολική ψήφος. Ο άξονας που βαραίνει είναι αυτός που αντιτάσσει στη διάκριση τη συμπερίληψη.

Tι μας διδάσκει αυτός ο επαναπροσδιορισμός της προόδου και της αντίδρασης; Ο Ντανιέλ Ινεραρίτι, ένας αριστερός φιλόσοφος, εξάγει ένα κάπως απροσδόκητο συμπέρασμα. Το ιδεολογικό τοπίο στο οποίο ζούμε, γράφει, είναι ιδιότυπο εξαιτίας των εντάσεων από την άνοδο της Ακροδεξιάς. Και ένα από τα παράδοξα που γεννά είναι ότι η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν περνά από την όξυνση της διαμάχης ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά, αλλά από την ενίσχυση της κλασικής Δεξιάς η οποία δείχνει να αμφιταλαντεύεται. Σε εποχές πολιτικής αναταραχής, η καλύτερη υπηρεσία που μπορούμε να κάνουμε στη δημοκρατία είναι να μη βάζουμε στο ίδιο τσουβάλι τους αντιδραστικούς με εκείνους που έχουν διαφορετικές ιδέες από εμάς, αλλά να κάνουμε σαφή διάκριση ανάμεσα στους συντηρητικούς και τους αντιδραστικούς.

Η εφαρμογή αυτής της συνταγής στην Ελλάδα θα σήμαινε τον καθαρό διαχωρισμό της Νέας Δημοκρατίας από την Ελληνική Λύση και την ενίσχυση της πρώτης ώστε να εδραιωθεί ο φιλελεύθερος χαρακτήρας της. Ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης, βέβαια, μοιάζει να υπονομεύει αυτή τη στάση, πολλαπλασιάζοντας τον τελευταίο καιρό τα ανοίγματά του προς τα δεξιά. Αντί να στραφεί δηλαδή προς το Κέντρο, το οποίο κατά παράδοση δίνει και τη νίκη στις εκλογές, κλείνει το μάτι στους αντιδραστικούς ψηφοφόρους περιλαμβάνοντας τον Φρέντι Μπελέρη στους υποψηφίους του κόμματος για τις ευρωεκλογές ή ακολουθώντας μια σκληρή γραμμή στο Μακεδονικό. Το επιχείρημά του είναι η πολυσυλλεκτικότητα. Το αντεπιχείρημα είναι η ιδεολογική σύγχυση.

Μια πηγή ισχύος

Η συντήρηση δεν είναι αναγκαστικά το ίδιο με την αντίδραση, τονίζει ο Ινεραρίτι. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η αναζήτηση μιας παραδοσιακής πρακτικής μπορεί να αποτελεί μια μορφή προόδου. Τέτοια παραδείγματα είναι η επιστροφή σε παλιές μορφές παραγωγής τροφίμων ή η μείωση ταχύτητας στην καθημερινότητά μας. Η πρόσφατη απόφαση του ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ να κάνει μια «στρατηγική παύση» για να σκεφτεί πώς θα αντιδράσει στις επιθέσεις κατά της συζύγου του μπορεί να είχε πολιτικά κίνητρα, εντάσσεται όμως και σε μια σύγχρονη τάση στον επιχειρηματικό κόσμο. «Αν οι σημερινοί ηγέτες δεν σταματούν κάθε τόσο για να σκεφτούν, να χαλαρώσουν και να αλλάξουν οπτική, θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε οικονομικές, προσωπικές και συλλογικές κρίσεις» γράφει ο Κέβιν Κάσμαν, συγγραφέας πολλών μπεστ σέλερ για την ηγεσία, στο βιβλίο του «The Pause Principle». Oπως έλεγε ο Λάο Τσε, η σιωπή είναι μια πηγή ισχύος.