Ενεργειακή αναβάθμιση και αρχιτεκτονική των κτιρίων

Η προς επίλυση διαφωνία στους κόλπους του Πανεπιστημίου Πατρών σχετίζεται με τις συζητήσεις και τους προβληματισμούς που γίνονται τελευταία για την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων που αποφάσισε η Ευρωπαϊκή Ενωση. Σε σχετική οδηγία προβλέπεται μια σειρά απαιτήσεων για τη σύνταξη του Ενεργειακού Πιστοποιητικού, επιβεβλημένου για κάθε πράξη ενοικίασης ή μεταβίβασης, τόσο για τα νέα κτίρια όσο και για τα παλιά. Από το σύνολο των απαιτούμενων προδιαγραφών θα επικεντρωθώ κυρίως στην σε κάθε περίπτωση χρήσιμη και απαραίτητη εξωτερική θερμομόνωση, που για τα νέα κτίρια καθορίζει σε έναν βαθμό και την αρχιτεκτονική τους, ενώ για τα παλαιά υπάρχει συχνά σοβαρό πρόβλημα αλλοίωσης του αρχιτεκτονικού τους χαρακτήρα. Οι επίπεδες πλάκες πάχους από 5, 8 έως και 14 εκ. που απαιτείται να επικολληθούν στις εξωτερικές τοιχοποιίες στα νέα κτίρια περιορίζουν τη δυνατότητα για ειδικές επεξεργασίες στις όψεις, που τελικά απλοποιούνται σε καθαρές επιφάνειες με ένα τελικό λεπτό επίχρισμα. Ενώ στα παλιά κτίρια και ειδικά σε αυτά που έχουν έντονο εξωτερικό μορφολογικό ενδιαφέρον με ποικίλες επεξεργασίες στις όψεις είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατηρηθούν. Αναφέρομαι κυρίως στα κτίρια της εξαιρετικής αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου αλλά και μεταγενέστερα, που εξακολουθούν μέχρι και σήμερα να διατηρούν αναλλοίωτο και χωρίς την όποια συντήρηση το εξωτερικό τους επίχρισμα από αρτιφισιέλ, ένα ισχυρό έγχρωμο συνήθως κονίαμα (βλ. φωτο) με διάφορους τύπους επεξεργασίας, διά χειρός εξαιρετικών μαστόρων των λεγόμενων «πελεκάνων», που δεν υπάρχουν πια. Μια υψηλής ποιότητας τεχνική που είναι αναντικατάστατη και προφανώς τίθεται θέμα για την τοποθέτηση της όποιας εξωτερικής θερμομόνωσης, εκτός βέβαια από κάποια που άρχισαν ήδη να χαρακτηρίζονται διατηρητέα. Πολύ περισσότερο για τα νεοκλασικά και άλλα εκλεκτικιστικά κτίρια, με κυμάτια, κορνίζες και άλλα διακοσμητικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, που συγκροτούν την ταυτότητά τους. Μόνο όσα έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα ή βρίσκονται εντός παραδοσιακών οικισμών μπορούν να εξαιρεθούν από τις δεσμεύσεις των κανονισμών του ΚΕΝΑΚ. Το ίδιο πρόβλημα αφορά και όλα εκείνα τα κτίρια που στις όψεις τους κυριαρχεί το εμφανές μπετόν ή η όποια λιθοδομή (βλ. φωτο), ή επένδυση μαρμάρων.

Στο πλαίσιο αυτό, θεωρώ εύλογη την πρωτοβουλία των διδασκόντων του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών της Πάτρας να αντιταχθούν στην απόφαση των πρυτανικών αρχών για την επαπειλούμενη καταστροφή της μορφής και της ταυτότητας των ιστορικών Κτιρίων Α και Β του Πανεπιστημίου Πατρών (βλ. φωτο) μέσω της δρομολογούμενης υλοποίησης της μελέτης Ενεργειακής Αναβάθμισής τους με εξωτερική θερμομόνωση με πλάκες διογκωμένης πολυστερίνης στις όψεις των κτιρίων. Τα δύο εμβληματικά αυτά τριώροφα κτίρια αποτελούν σύμβολα του Πανεπιστημίου Πατρών, σχεδιάστηκαν από τον αρχιτέκτονα Ιωάννη Κουμανούδη και συγκροτούν μια σύζευξη μοντέρνου και παραδοσιακού που σχετίζεται με τα έργα του Πικιώνη. Το ένα στεγάζει την πρυτανεία και το άλλο τμήματα σπουδών. Διαθέτουν στις όψεις επενδύσεις με μάρμαρο Καπανδριτίου, κεραμικές πλάκες με ανάγλυφα σχέδια και ένθετα διακοσμητικά στοιχεία, που οργανώνονται με την ένταξη πλαισίων με μελετημένες αναλογίες που οργανώνουν επιφάνειες σε διαφορετικά βάθη και χρωματισμούς με γαιώδη χρώματα, που συμβάλλουν στην ιδιαίτερη φυσιογνωμία των κτιρίων.

Η έγκριση της πρότασης του πρυτάνεως για εξωτερική θερμομόνωση από την πλειοψηφία της Συγκλήτου, παρόλο που τα μέλη της προέρχονται από διαφορετικούς γνωστικούς τομείς, αγνόησε τη γνώμη των ειδικών καθηγητών της Αρχιτεκτονικής και την εναλλακτική τους τεκμηριωμένη πρόταση Ενεργειακής Αναβάθμισης με τη χρήση εσωτερικής θερμομόνωσης και προώθησε τη διαδικασία υλοποίησης του έργου. Με πρωτοβουλία όμως του προέδρου του Τμήματος Γιάννη Αίσωπου και την ομόφωνη εξουσιοδότηση της Συνέλευσης του Τμήματος Αρχιτεκτόνων και για τη διάσωση των όψεων των κτιρίων πραγματοποιήθηκαν κινήσεις προς τις αρμόδιες Υπηρεσίες και την υπουργό Πολιτισμού με στόχο τον χαρακτηρισμό των κτιρίων ως νεότερα μνημεία.

Σήμερα, οι δρομολογημένες εργασίες λίγο πριν από την υπογραφή της σύμβασης με τον ανάδοχο του έργου έχουν ανασταλεί, μετά από πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού και αναμένεται η γνωμοδότηση από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων για την κήρυξη ή μη των δύο κτιρίων, που ελπίζω να είναι θετική. Σε μια εποχή που τίθεται θέμα συντήρησης και αισθητικής αναβάθμισης της αθηναϊκής πολυκατοικίας και γενικότερα των όψεων παλαιών κτιρίων, είναι προφανές ότι επιβάλλεται η συμμετοχή αρχιτέκτονα που να μπορεί να υπερασπιστεί την αρχιτεκτονική τους, για την υλοποίηση των απαιτήσεων της ενεργειακής αναβάθμισης, που εκτός από την εξωτερική θερμομόνωση προδιαγράφει αντικατάσταση κουφωμάτων, τοποθέτηση σκιάστρων, λέβητα φυσικού αερίου στις βεράντες, ηλιακού θερμοσίφωνα, ακόμη και φωτοβολταϊκών συστημάτων. Απαιτήσεις που εγκυμονούν αλλοίωση της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας. Είναι προφανές ότι τα θέματα αυτά που σχετίζονται και με τις επιδοτήσεις η πολιτεία οφείλει να τα αντιμετωπίσει με ανάλογες ρυθμίσεις για τη διάσωση του αρχιτεκτονικού μας πολιτισμού.