«Η Αθήνα {CR}δεν αγαπάει {CR}τα έργα τέχνης»

Τη στιγμή που κατέβαινε τα σκαλιά του εστιατορίου, με τη λεπτεπίλεπτη σιλουέτα της να τονίζει ένα λευκό πανωφόρι, το οποίο ερχόταν σε αντίθεση με τα μακριά μαύρα μαλλιά της δύσκολα οι υπόλοιποι θαμώνες θα πίστευαν πως είναι η ίδια γυναίκα που στην καθημερινότητα της δίνει μάχες με το ατσάλι έως ότου το δαμάσει για να δώσει στα γλυπτά της την υπερμεγέθη συνήθως μορφή που έχει πρώτα σχεδιάσει στο χαρτί. Τα χέρια της, που τα παρατηρώ καθώς αγγίζει το ποτήρι του κρασιού, δεν έχουν κανένα σημάδι, ούτε μία αμυχή. Παράξενο για μια γλύπτρια που μέχρι και λίγες ημέρες πριν από το ραντεβού μας βρισκόταν επί καθημερινής βάσης στο χυτήριο για να ολοκληρώσει ένα μεγάλης κλίμακας έργο της. Ανέβαινε στον γερανό κάθε τόσο για να επιβλέψει από απόσταση την εξέλιξή του. Και επενέβαινε όπου χρειαζόταν για να κάνει αλλαγές και διορθώσεις. «Πράγματι», σχολιάζει με τη χαρακτηριστικά χαμηλή φωνή της. «Δεν ξέρω πώς έτυχε τώρα. Συνήθως έχω πληγωμένα χέρια, τα χτυπάω συχνά». Και όπως φαίνεται κι εκείνα είναι μαθημένα από τότε που ήταν παιδί, παρά τις όποιες κακουχίες, να τη βοηθούν να ικανοποιεί τις ατέρμονες αναζητήσεις της: να γυρίζουν με πάθος τις σελίδες των λεξικών για να εντοπίσει την καταλληλότερη λέξη για τα κείμενά της, να σχεδιάζουν και να ζωγραφίζουν, αλλά και να υλοποιούν όλα εκείνα τα γλυπτά – μικρά ή μεγαλύτερα – που έκαναν την υπογραφή της αναγνωρίσιμη και στις δύο ακτές του Ατλαντικού.

Τα χέρια της άλλωστε ήταν εκείνα που στα πρώτα χρόνια της ζωής της ήταν οι σταθεροί συμπαραστάτες της στην ανάγκη να βρει απαντήσεις σε όσα δεν γνώριζε, αρχικά ψαχουλεύοντας ανάμεσα σε τούβλα, πόρτες και μάρμαρα που συγκέντρωνε ο πατέρας της στην επιχείρησή του επί της Ιεράς Οδού, όντας ένας από τους πρώτους που εμπορεύονταν τα υλικά από τα νεοκλασικά που κατεδαφίζονταν κατά κόρον στην Αθήνα των δεκαετιών του 1950 και 1960. «Μέχρι που μια μέρα πέρασε από τον δρόμο ένα αυτοκίνητο με την επιγραφή “Βερνίκια Κάμελ”. Το θυμάμαι ακόμη. Μου προκάλεσε μεγάλη ανησυχία το γεγονός ότι δεν γνώριζα τι ήταν αυτό. Ημουν πέντε ετών. Ο πατέρας μου αναγκάστηκε να με γράψει σε ένα ιδιωτικό σχολείο, έναν χρόνο νωρίτερα, ελπίζοντας ότι δεν θα κοιτάξουν ενδελεχώς τα δικαιολογητικά για να διαπιστώσουν ότι ήμουν μικρότερη, ώστε να αρχίσω να ικανοποιώ την ανάγκη μου να μαθαίνω. Οσο ψάχνω μια πληροφορία η διαδικασία είναι αγχωτική αλλά ευχάριστη. Οταν βρω αυτό που ψάχνω νιώθω χαρά και ικανοποίηση», λέει η 74χρονη ζωγράφος και γλύπτρια.

Δεν ήταν όμως μόνο πατέρας της – από τους παρασημοφορημένους αντιστασιακούς που συμμετείχαν στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου – που υποστήριζε τις ανάγκες και τις ανησυχίες της. Η μητέρα της, ήδη από την ηλικία των οκτώ ετών, της είχε αγοράσει όλα τα σύνεργα ενός ζωγράφου. Την κάλυπτε όταν ως μαθήτρια Γυμνασίου ήθελε να κάνει κοπάνα για να μείνει σπίτι να αντιγράψει έργα του Λύτρα. Και μόλις αποφοίτησε από τη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ ήδη είχε επιβληθεί το καθεστώς των συνταγματαρχών και είχε δεχθεί ενοχλήσεις από την αστυνομία, δεν της άφησε περιθώριο ούτε μία ημέρα να αναζητήσει υποτροφία ώστε να συνεχίσει τις σπουδές της στο Παρίσι. «Η υποτροφία είμαι εγώ», της είπε και σε δέκα μέρες η πρωτότοκη βρισκόταν στη Γαλλία. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον δεν είναι τυχαίο ότι και τα τρία παιδιά της οικογένειας Ξένου – η Βάνα, ο Γιώργος και η Μαρίνα – έγιναν καλλιτέχνες.

Μαζί με τα πρώτα πιάτα, στο τραπέζι «έρχονται» και τα πλέον πρόσφατα έργα που είτε έχει έτοιμα είτε είναι στα σκαριά. Το πρώτο την επόμενη εβδομάδα θα κρέμεται στο στήθος 70.000 ανθρώπων, όσοι και οι δρομείς που θα συμμετέχουν στον Αυθεντικό Μαραθώνιο της Αθήνας, καθώς η Βάνα Ξένου αποδέχθηκε την πρόταση του ΣΕΓΑΣ να σχεδιάσει το επετειακό μετάλλιο για τα 40 χρόνια του αγώνα, παίρνοντας τη σκυτάλη από τον Αλέκο Φασιανό, τον Κώστα Βαρώτσο και τον Γιάννη Ψυχοπαίδη που φιλοτέχνησαν τα μετάλλια των προηγούμενων χρόνων. Είναι ο «Αιώνιος Νικητής», μια μορφή που επιτρέπει στον θεατή να διακρίνει το σχέδιο της δημιουργού, αλλά να αισθανθεί και τη γλυπτική του υπόσταση μέσα από την τρισδιάστατη απόδοσή του. Μια φιγούρα που μοιάζει σαν να προσπαθεί να ξεφύγει από τα στενά όρια της επιφάνειας του μεταλλίου και να υψωθεί στον ουρανό.

«Είναι μια πολύ τιμητική στιγμή για μένα. Ωστόσο είναι αλήθεια πως ήταν μια πρόκληση διότι έχω συνηθίσει να δουλεύω σε μεγάλες επιφάνειες όπου συμμετέχει όλο μου το σώμα. Ελευθερώνομαι. Κάποιες φορές περπατώ πάνω στα έργα μέχρι να ανακαλύψω αν κάτι έχει προκύψει ανάμεσα στα νερά και το χρώμα – ειδικά όταν φτιάχνω ακουαρέλες – και να ξεκινήσω. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν αγαπώ τις μικρές φόρμες. Χρειάστηκε να κάνω μπορεί και 100 σχέδια, να διαβάσω, να ψάξω σε βιβλία μέχρι να καταλήξω στην τελική σύνθεση, αλλά είμαι πολύ χαρούμενη για το αποτέλεσμα». Το δεύτερο εγχείρημα που ετοιμάζει μοιάζει περισσότερο με ένα τάμα σε έναν τόπο που πρώτη αποφάσισε να τον αφυπνίσει εικαστικά, με μια μεγάλη έκθεση που έκανε στο εργοστάσιο Κρόνος, το 2004. Και ο τόπος δεν είναι άλλος από την Ελευσίνα, που σε λίγες ημέρες παραδίδει τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας 2023. Πρόκειται για ένα σύνολο αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων μέσα στην πόλη που έχει αναβληθεί, όπως εξηγεί, έχει υποστεί περικοπές στη χρηματοδότηση, και αν τελικά τηρηθούν οι υποσχέσεις που της έχουν δοθεί, θα το δει να υλοποιείται – όχι στην πλήρη του έκταση – μέσα στον Φεβρουάριο. Η επιστροφή της στην Ελευσίνα ωστόσο δεν γίνεται με αφορμή τον ευρωπαϊκό τίτλο της πόλης. Λάτρης των μύθων και της ιστορίας της πόλης η Βάνα Ξένου ήδη την είχε θέσει στο επίκεντρο μεταπτυχιακών μαθημάτων της – καθώς δίδασκε επί 37 χρόνια στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο – με αποτέλεσμα όταν η Ελευσίνα χρίστηκε Πολιτιστική Πρωτεύουσα να υπάρχουν στο συρτάρι της πολλές προτάσεις για έργα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν παρακαταθήκη στην περιοχή. Η απογοήτευσή της είναι εμφανής, αλλά επιλέγει να μην αφήνει την πικρία της να την οδηγεί σε αφοριστικές διατυπώσεις. Γι’ αυτό και δεν αντιμετωπίζει ως «χαμένη ευκαιρία» την υπόθεση της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, αλλά προτιμά να υποστηρίζει ότι δεν της ταιριάζει το πνεύμα στο οποίο κινήθηκαν οι επιλογές του θεσμού.

Τέχνη στην πόλη

Οι παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο της Ελευσίνας δεν είναι οι πρώτες που θέτουν το έργο της Βάνας Ξένου σε διάλογο με τον αστικό χώρο. Ανέφελη, ωστόσο, δεν ήταν ούτε η πρώτη φορά που τοποθετήθηκε μια μεγάλη κλίμακας γλυπτική εγκατάστασή της στην καρδιά της Αθήνας, στην οροφή της στοάς Σπυρομήλιου, όπου οι ιπτάμενες διάτρητες τρισδιάστατες μορφές της παραμένουν αφώτιστες από το 2012 που τοποθετήθηκαν με αποτέλεσμα να μην «πολλαπλασιάζονται» όπως είναι ο αρχικός του σχεδιασμός μέσω των σκιών. Πικρή αποδείχθηκε και η επίγευση της έκθεσης της στον Εθνικό Κήπο το 2010 που παρά τη μεγάλη προσέλευση κοινού και το αίτημα του Δήμου Αθηναίων να δωρίσει ένα από τα έργα της για να παραμείνει στον χώρο – και ενώ εκείνη είχε αρχίσει να το χυτεύει σε μέταλλο για να είναι ανθεκτικό – η απόφαση ανακλήθηκε.

«Η Αθήνα δεν αγαπάει τα έργα τέχνης. Θα έπρεπε να σκέφτεται την τέχνη περισσότερο. Οι πλατείες δεν χαρακτηρίζονται μόνο από τα σιντριβάνια ή τα γλυπτά που τις κοσμούν, αλλά και από την αρχιτεκτονική τους. Ενας καλά οργανωμένος χώρος είναι από μόνος του έργο τέχνης. Δεν έχει νόημα να βάλουμε πολλά έργα, αλλά να βρούμε τις κατάλληλες θέσεις για να τοποθετηθούν. Και δεν μπορούμε να επικαλούμαστε την έλλειψη χώρων. Μπορούμε παντού να φτιάξουμε ωραίους χώρους».

Στο μεταξύ έχουν έρθει τα κυρίως πιάτα και με αφορμή το γευστικότατο λαβράκι ρωτάω την καλεσμένη μας αν μαγειρεύει, δεδομένου ότι εκτός από μητέρα – της Θεοδώρας και της Ντορέτ (Δωροθέας) – είναι και γιαγιά. «Δεν θα έλεγα ότι είναι το δυνατό μου σημείο, αλλά θα μπορούσα να μαγειρεύω. Δεν αρνούμαι τίποτα. Νομίζω ότι και στον τομέα της μαγειρικής ίσως να λειτουργεί ανασταλτικά η τελειομανία μου».

Και μετά από αυτή τη μικρή – περί καθημερινότητας – πεζή παρένθεση η συζήτηση επιστρέφει και πάλι στην αγάπη της για την αρχαία ελληνική τέχνη, τις γυναίκες ηρωίδες που πρωταγωνίστησαν κατά καιρούς στα ζωγραφικά κυρίως έργα της – από τα κορίτσια του Λιούις Κάρολ και τη Ρωμαία Λουκρητία έως την Ιουδήθ που σκοτώνει τον Ολοφέρνη – τα έργα της με θέμα το δικό της σώμα και πρόσωπο, την αγάπη της για τον Ντελακρουά και τον Ρίλκε που της εμφύσησε την ιδέα των αγγέλων στη ζωγραφική της, τον θαυμασμό της για τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη που της άνοιξε τον δρόμο για να συναντήσει την Περσεφόνη και εν συνεχεία την Ελευσίνα και τα Μυστήριά της, την ανάγκη της να περάσει από τα υπερμεγέθη ζωγραφικά της έργα, εν είδει ζωφόρων, στην τρίτη διάσταση και τη γλυπτική, αλλά και για το γεγονός ότι στη μοναχική της καλλιτεχνικά πορεία συναντούσε, όπως υποστηρίζει κατά σύμπτωση, τους κατάλληλους ανθρώπους. «Πηγαίνω με το ρεύμα, αλλά δουλεύω πολύ ταυτοχρόνως, προετοιμάζομαι δηλαδή γι’ αυτό που θα έρθει», σχολιάζει τις σημαντικές συναντήσεις στη ζωή της. Χωρίς αμφιβολία ανάμεσά σε αυτές συγκαταλέγει εκείνη με τον δεύτερο σύζυγό της, αρχιτέκτονα – συνθέτη και πατέρα της δεύτερης κόρης της, Ντορέτ, Αλέξανδρο Παναγιωτόπουλο. Εναν άνθρωπο ευγενή και διακριτικό, ο οποίος όμως προέρχεται από ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον από το δικό της, καθώς η μητέρα του ήταν μία από τις θρυλικές προσωπικότητες της Αθήνας, η Ντορέτ Καραϊωσηφόγλου, και ετεροθαλής αδελφή του η Νόνικα Γαληνέα.

Θρησκεία και πολιτική

Παρά τους σημαντικούς ανθρώπους που έφερε το ρεύμα στο διάβα της δεν δηλώνει πίστη στο κάρμα ενώ κρατά αποστάσεις και από τη θρησκεία. «Δεν είμαι θρησκόληπτη, αλλά νιώθω αγαλλίαση όταν πηγαίνω στην εκκλησία». Και σε μια αποστροφή του λόγου της που θέλει τη σχέση της με τη θρησκεία να είναι ανάλογη με εκείνη που διατηρεί με την πολιτική, δίνει την ευκαιρία να ανοίξουμε κι αυτό το κεφάλαιο, δεδομένων των αριστερών καταβολών από το οικογενειακό της περιβάλλον. «Δεν υπήρξα ποτέ στρατευμένη ή μέλος κάποιου κόμματος. Σε αυτό μπορεί να έπαιξε ρόλο και ο πατέρας μου, ο οποίος μπορεί να έδωσε όλες αυτές τις μάχες, αλλά δεν μιλούσε κομματικά. Οταν επέστρεψε από το βουνό άνοιξε την επιχείρησή του, δημιούργησε την οικογένειά του. Δεν τον ενδιέφεραν τα κόμματα, αλλά να γίνεται το σωστό». Ωστόσο δεν αρνείται ότι είναι ιδεολογικά προσκείμενη στην Αριστερά και στο πλαίσιο αυτό τη ρωτώ πώς βλέπει τις εξελίξεις στον συγκεκριμένο πολιτικό χώρο, ιδιαιτέρως μετά την εκλογή του Στέφανου Κασσελάκη στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ. «Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορώ να κατανοήσω αυτή την εξέλιξη. Δεν θα ήμουν αντίθετη στο να προχωρήσει ιδεολογικά ο ΣΥΡΙΖΑ ή όποιο άλλο κόμμα. Δεν βλέπω, όμως, μια ιδεολογική εξέλιξη, αλλά μια απότομη, μια γρήγορη εγκατάσταση στην ηγεσία. Θα περίμενα να υπάρχουν ιδεολογικοί ή πολιτικοί λόγοι που να δικαιολογούν την παρουσία του».