Μικρές αποκαλύψεις πάνω στη σκηνή

«Τα του Καίσαρος τω Καίσαρι». Το σημερινό αφιέρωμα ενδεχομένως να μην είχε υπάρξει, αν σε μια συνομιλία μας με τον αλησμόνητο Αλέξη Μινωτή, στις αρχές της δεκαετίας του ’80, δεν είχε εκμυστηρευθεί πως «σε μια καριέρα εξήντα χρόνων στο θέατρο, είναι ζήτημα αν για δυο – τρεις στιγμές έχω νιώσει έναν κραδασμό που θα τον χαρακτήριζα ως μια αποκάλυψη ισοδύναμη ενός θαύματος». Συμπληρώνοντας μάλιστα πως οι δυο – τρεις αυτές στιγμές θα μπορούσαν να λογαριαστούν αρκετές προκειμένου να αισθανθεί δικαιωμένος για την απόφασή του να γίνει ηθοποιός. «Εξαιρετική στιγμή», η «αποκάλυψη» όποια λέξη κι αν χρησιμοποιήσει κανείς θα έχει αγγίξει την πιο ευαίσθητη πτυχή ενός υπαρξιακού προβλήματος, όπως αυτό της «μετάβασης» του οποιουδήποτε ανθρώπου από τα χαμηλά στα υψηλά, από το σκοτάδι στο φως, από την αυτοταπείνωση στην οσιότητα. Βέβαια δεν είναι μόνο το θέατρο που μας κάνει κοινωνούς αυτής της μεταστροφής και της υπέρβασης, είναι η τέχνη στο σύνολό της, αλλά, το ακόμη πιο συγκλονιστικό, είναι πολλές φορές η ίδια η καθημερινότητα που μας το «πληροφορεί». Βέβαια το θέατρο ως μια τέχνη άμεσης επικοινωνίας, με το να μεγεθύνει τη σημασία της ζωικής εμπειρίας του καθενός, προάγει ταυτόχρονα και διευρύνει τα όρια αυτής της εμπειρίας, σε βαθμό που ακόμη και το πιο αρνητικό και δυσάρεστο εξαγόμενο να αποκτά ένα θετικό πρόσημο, ώστε το απευκταίο να καταλήγει σε επιθυμητό. Γι’ αυτό ακριβώς δεν υπάρχουν αρνητικοί ήρωες στο θέατρο. Κλυταιμνήστρα ή Οθέλλος, Μήδεια ή Ρασκόλνικοφ μας φωτίζουν όλοι σε σχέση με την ανθρώπινη μοίρα όσο και το εικονοστάσι των πιο βασανισμένων μαρτύρων.

Μπέττυ Αρβανίτη

Σαν να μην είσαι εσύ, σαν να μην υπάρχει κοινό

Μέσα από τόσες παραστάσεις, μέσα από τόσους ρόλους, που ο καθένας αποτελούσε ένα ψυχοπνευματικό ταξίδι και που εκτός από καλλιτεχνική δημιουργία ήταν και προσωπική εμπειρία, μια και η κάθε παράσταση αποτελεί προσωπική εμπειρία. Είναι μοναδική και η στιγμή της και η δική σου στιγμή ζωής και ωριμότητας. Ολες λοιπόν αυτές οι εμπειρίες έχουν κάτι μοναδικό. Ομως υπάρχουν και κάποιες ιδιαίτερες στιγμές που είναι βαθύτερες εμπειρίες που σφραγίζουν τη ζωή μας στο θέατρο. Δεν είναι πολλές, είναι όμως αξέχαστες και απολύτως μοναδικές. Είχα την τύχη να βιώσω κάποιες μέσα στα χρόνια και μέσα από τόσους ρόλους.

Δεν θα ξεχάσω την πρώτη φορά που επί σκηνής και για μερικά λεπτά ένιωσα αυτό που λέμε πλήρη ταύτιση με τον ρόλο. Ομολογώ ότι τρόμαξα και σωστά τρόμαξα, γιατί χάθηκε το κοντρόλ τελείως, είναι αυτό που λέμε «έφυγα», ένα συναίσθημα αυτοματοποίησης, σαν να μην είσαι εσύ, σαν να μην υπάρχει κοινό.

Τρομερή, αλήθεια εμπειρία που ευτυχώς δεν κράτησε πολύ και η επάνοδος ήταν εξαιρετικά ανακουφιστική. Ετυχε εκείνη τη βραδιά να είναι και ο Μίνως Βολανάκης στην παράσταση, ο οποίος βέβαια κατάλαβε τα πάντα και μετά το κουβεντιάσαμε. Μια κουβέντα σημαντική, όπως πάντα άλλωστε, για το σχιζοειδές του ηθοποιού.

Μια άλλη φορά στη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη βίωσα ένα μοναδικό συναίσθημα, ένα συμβάν, να με εκπλήσσει ο ίδιος μου ο εαυτός. Είναι η ευχή όλων των ηθοποιών πιστεύω.

Γι’ αυτό προσπαθούμε να ρισκάρουμε σε καινούργιες περιοχές, να σηκώσουμε τον πήχη και να δοκιμάσουμε νέα άλματα, όταν το ρίσκο πετυχαίνει είναι σαν ν’ ανοίγει ξαφνικά ένας δρόμος που σε οδηγεί σε καινούργιους ρυθμούς και σε μια ροή ελεύθερη σαν κι αυτή των παιδιών που παίζουν.

Και η τελευταία εμπειρία ήταν πέρυσι στο «Ταξίδι μιας μεγάλης μέρας μέσα στη Νύχτα» του Ο’ Νιλ, όταν κάποια στιγμή στην παράσταση ένιωσα ξαφνικά μια μοναδική ταύτιση με το κοινό. Είμαστε απόλυτα μαζί κι εννοώ ότι βιώναμε μαζί κάθε μύχια στιγμή, αναπνέαμε μαζί. Ηταν ένα δοξαστικό συναίσθημα, το όνειρο του ηθοποιού. Μια πληρότητα που σε κάνει να νιώθεις ότι αυτό που κάνεις αξίζει τον κόπο. Σπουδαίο αυτό το μαζί. Δεν είναι και λίγες τρεις μεγάλες στιγμές σε 60 χρόνια θέατρο!

g

Ξένια Καλογεροπούλου

Η βροχή, η σοκολάτα και το φεγγάρι…

Οταν παίζαμε το ’62 το «Μπαλκόνι» του Ζενέ στο Θέατρο Βεργή, έβρισκα το έργο πολύ γοητευτικό χωρίς όμως να το καταλαβαίνω και τόσο. Κάποιο βράδυ μου είπε ο Βολανάκης: «Ξέρεις, Ξένια, υπάρχει μια φράση στο έργο που τη λες υπέροχα και είναι τρομερά συγκινητική. Καλύτερα όμως να μη σου πω ποια είναι». «Ξέρω ποια είναι… Εξω βρέχει» του είπα με σιγουριά. Ημασταν μ’ ένα άλλο πρόσωπο του έργου κάπου στα έγκατα της γης. Η αίσθηση πως ενώ είμαστε στη γη βαθιά και κάπου μακριά πέρα σ’ ένα βουνό ψηλά βρέχει, μου δημιουργούσε μια παράξενη συγκίνηση… Από τη στιγμή όμως που το συζητήσαμε με τον Μίνω, δεν την ξαναένιωσα ποτέ με τον ίδιο τρόπο.

«Μπέλα Βενέτσια» σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων… Ολομόναχη στη σκηνή σε μια πολυθρόνα. Ετσι άρχιζε η παράσταση κι ακουγόταν μια αντρική φωνή από μακριά… Μου ζητούσε κάποιος μια λέξη με τρία γράμματα για ένα σταυρόλεξο. Κι εγώ έλεγα «ΙΟΝ, σοκολάτα ΙΟΝ…». Αυτό με συνέδεε με το άγνωστο αυτό πρόσωπο. Κι ο Κωστής (ο Σκαλιώρας) μου έλεγε «Μα γιατί δεν ρωτάς ποιος είναι αυτός που σου μιλάει;». «Δεν θέλω να ξέρω» του έλεγα. Μου άρεσε απλώς αυτή η στιγμή…

Είχε τύχει να δω στη Ρώμη μια παράσταση του θεάτρου «Κισμέτ» που απευθυνόταν σε βρέφη. Δεν είχα ξαναδεί ποτέ κάτι τέτοιο. Κι ονειρεύτηκα να φτιάξω κι εγώ μια τέτοια παράσταση. Κάθε Αύγουστο μαζευόμασταν στις Μηλιές στο σπίτι της κουμπάρας μου, της Αλκης Ζέη να δούμε την πανσέληνο. Κι ήταν μαζί μας και το Μαρινάκι, η εγγονή του Κωστή που τότε έμενε στην Οξφόρδη. Μόλις βγήκε το φεγγάρι κι ανέτειλε κόκκινο και τεράστιο ανάμεσα στα κλαδιά φώναξε «Let’s go, πιο κοντά!» Κατάλαβα αμέσως ότι ήταν ιδανικό θέμα η λαχτάρα ενός παιδιού να πιάσει το φεγγάρι, να αγγίξει το άπιαστο δηλαδή. Οπως συμβαίνει με όλους μας. Θυμήθηκα τότε ότι στην πρώτη παράσταση που κάναμε για παιδιά, το 1972, ο Μηνάς Χατζησάββας έπαιζε έναν κλόουν που προσπαθούσε να πιάσει το φως που έριχνε ένας προβολέας στη σκηνή. Ηταν κάτι μαγικό. Ετσι, φαντάστηκα κι εγώ με το «Ελα, έλα» τη σχέση μου με το φεγγάρι. Το κυνηγούσα σ’ όλη την παράσταση. Εκείνο όμως όλο μου την έσκαγε κι εγώ απογοητευόμουν. Θύμωνα μαζί του κι έκανα τάχα την αδιάφορη ενώ το ίδιο γινότανε τότε πολύ μικρό. Εμοιαζε πια σαν έντομο που με γαργαλούσε για να τραβήξει την προσοχή μου. Το τσάκωνα κι εγώ και το κρατούσα στη χούφτα μου. Αλλά δεν ήξερα τι να το κάνω. Και τελικά το έβαζα μες στο στόμα μου και το κατάπινα. Το είχα νικήσει. Ηταν ένας θρίαμβος. Περήφανη έπεφτα να κοιμηθώ αλλά εκείνο εμφανιζόταν πάλι στο παράθυρο και με κοίταζε σιωπηλά. Τα παιδιά παθιάζονταν μ’ αυτό το κυνήγι του φεγγαριού και πολλοί από τους ενηλίκους κλαίγανε.

g

Δέσποινα Μπεμπεδέλη

Μια εξωσωματική εμπειρία, ένα περιστέρι και ένα κοράκι

Αυτό που μου συνέβη μέσα σε ορχήστρα αρχαίου θεάτρου εν ώρα παράστασης δεν βρίσκω τις λέξεις εύκολα να το περιγράψω.

Επίδαυρος 1988, 15 Ιουλίου. Ευριπίδου «Εκάβη», Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου. Καθισμένη σε έναν σπασμένο θρόνο η Εκάβη ακούει τον Ταλθύβιο να περιγράφει τη σφαγή της Πολυξένης από το χέρι του Αχιλλέα, ένα φλάουτο συνοδεύει τα λόγια του με ήχους – λυγμούς. Ακουγα και κοιτούσα ψηλά το σκοτεινό ουρανό. Σε λίγο πρέπει να σηκωθώ να διασχίσω την ορχήστρα διαγώνια και να βρεθώ στην αριστερή πλευρά μπροστά. Μόνη, μακριά από τον Χορό, ξετυλίγοντας ένα λευκό κουβάρι. Στήριξα τα πέλματά μου στο χώμα και σήκωσα το αριστερό μου πόδι για το πρώτο βήμα… Από δω και πέρα δεν ξέρω να σας πω πότε έβλεπα όνειρο και πότε επανερχόμουν. Ενιωσα να ανυψώνομαι. Φορούσα έναν τεράστιο μαύρο μανδύα. Αρχισα να πετάω, με τα χέρια απλωμένα να ζυγιάζονται και το βλέμμα μου καρφωμένο εκεί όπου έπρεπε να καταλήξω, σαν τον αετό που ορμά στο θήραμά του. Ομως όλη αυτή την κινούμενη εικόνα εγώ την έβλεπα! Απέναντι στην Εκάβη. Εβλεπα τα μάτια της ορθάνοιχτα μέσα από τις τρύπες της παγερής ασημένιας μάσκας της και τα χέρια της τεράστια μαύρα φτερά. Και δεν ξέρω πώς, μετά από πόσο χρόνο, βρέθηκα σωριασμένη στο χώμα στο σημείο που μου είχε υποδείξει ο σκηνοθέτης μου και άκουσα τη φωνή μου «Σε ποια από τις συμφορές που από παντού με ζώνουνε τα μάτια μου τα στρέφω, και τύλιγα το κουβάρι…».

Οταν τελείωσε η παράσταση ήρθε ο Νίκος Χαραλάμπους κοντά μου και με ρώτησε σε άπταιστα κυπριακά – επήες τσιαι ήρτες; Τον κοιτούσα σαν χαμένη αμίλητη. «Μα πού επήες; Πε μου». Δεν του απάντησα. Τι να του έλεγα; Για τον διάλογό μου με το σύμπαν; Για το υπερβατικό μου ταξίδι; Για την έκσταση; Την εκσωμάτωση; Και αυτά που προσπαθώ να περιγράψω, τώρα είναι τα ελάχιστα από αυτό το ταξίδι που κράτησε πόσο; Δευτερόλεπτα; Λεπτά; Ωρες; Δεν ξέρω. Με τι ρολόι να μετρήσεις τον συμπαντικό χρόνο. Οσο και αν κράτησε αυτός ο χρόνος είναι καταδικός μου. Είναι η ποίηση; Ο φιλοσοφικός στοχασμός του ποιητή; Οι προσωπικές μνήμες; Οι τραυματικές εμπειρίες που ενεργοποιούν τον έσω κόσμο μας, όταν κοπιάζουμε να γίνουμε ο Αλλος; Ισως να αναδύθηκε από το υποσυνείδητό μου ο τρόμος και η οργή όταν 25 χρόνια πριν κρυμμένη με το Στέλιο και τα μικρά παιδιά μας σε ένα κατασκότεινο δωμάτιο ακούγαμε έξω να συντελείται μια αληθινή Τραγωδία και βλέπαμε από τις γρίλιες τον Πενταδάκτυλο να καίγεται. Ηταν νύχτα του Ιουλίου 1974.

Στις 2 Σεπτεμβρίου του 2016 στο Αρχαίο Θέατρο της Δήλου δόθηκε θεατρική παράσταση μετά από 2.000 χρόνια. Είχα την ευλογία να παίξω σε αυτή την παράσταση. Ηταν μια παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου με τίτλο «Εκάβη, μια πρόσφυγας». Μια συρραφή από «Εκάβη» και «Τρωάδες» του Ευριπίδη που επιμελήθηκε και σκηνοθέτησε ο Νίκος Καραγέωργος.

Σε όλο τον αρχαιολογικό χώρο απαγορεύεται η ηλεκτρική εγκατάσταση. Οι τρεις παραστάσεις δόθηκαν μέρα, με τον ήλιο να σκάει την πέτρα. Ο κόσμος ερχόταν από τη Μύκονο με 6-7 μποφόρ και στο νησί ο καυτός άνεμος τόσο ισχυρός να σε παρασύρει σαν φύλλο. Και σκόνη, άσπρη σκόνη μας τύλιγε και μας τύφλωνε. Πυκνός ανεμοστρόβιλος και ήλιος πύρινος. Χριστέ μου! Θυμόμουν τα λόγια του φύλακα στην «Αντιγόνη» τη στιγμή που έκθαμβος περιγράφει πώς θυελλώδης άνεμος σηκώθηκε και σκέπασε με σκόνη το άψυχο γυμνό κορμί του Πολυνείκη σαν από θαύμα! Σαν πράξη θεϊκή!

Μόλις βγεις από το πλοίο αφήνοντας πίσω σου τη βαβούρα και περνώντας στον αρχαιολογικό χώρο μεταφέρεσαι στον κόσμο της σιωπής!!! Νιώθεις, νιώθεις να σε κυκλώνει μυστηριακή αίσθηση. Δέχεσαι την ενέργεια που αναδύεται από το χώμα, από τους σπασμένους κίονες, τις πυρακτωμένες πέτρες. Μέσα από τους ήχους της φύσης σημαίνεται Θεϊκή Παρουσία.

Στην πρώτη παράσταση στις 12 το μεσημέρι στο επεισόδιο όπου η Εκάβη από τις «Τρωάδες» αποχαιρετά τον εγγονό της Αστυάνακτα λέει στον Ταλθύβιο: «Πάρτε τον τώρα, θάψτε τον στον φτωχικό του τάφο. Η τρυφερή ψυχούλα του πέταξε σαν πουλί».

Και αμέσως βλέπω τον κόσμο να σηκώνεται να δείχνει κοιτώντας ψηλά με ένα παρατεταμένο Αααα… Τρόμαξα, σταμάτησα. Ο Στέλιος Καυκαρίδης – ως Ταλθύβιος – απέναντί μου στην κερκίδα μού έκανε νόημα καθησυχαστικό. Οταν τελείωσε η παράσταση ο κόσμος μου έλεγε τι είδε. Μόλις είπα «η τρυφερή ψυχούλα του πέταξε σαν πουλί», ένα λευκό περιστέρι πετάχτηκε μέσα από τα σπασμένα μάρμαρα, φτερούγησε ψηλά και χάθηκε στο πέλαγος.

Η παράσταση οπτικογραφήθηκε και είχα και εγώ την τύχη να δω αυτό το θαύμα! Και δεν ήταν το μόνο. Οταν η Εκάβη στο τέλος, παντέρημη, φεύγει από την πατρίδα της και λέει «παίρνω τον δρόμο της προσφυγιάς εκεί που η φρίκη της σκλαβιάς με περιμένει» ένα μαύρο κοράκι έκανε κύκλους από πάνω μου κρώζοντας. Το κρώξιμό του άκουσα και σήκωσα το κεφάλι μου και το είδα! Οταν βγήκα από την ορχήστρα το είδα να πετάει ψηλά, μακριά…

g

Σπύρος Παπαδόπουλος

Νιώθεις ότι μπορείς να περπατήσεις πάνω στο νερό

Με τα υπερφυσικά και τα μεταφυσικά και τα «θαύματα» δεν έχω καλές σχέσεις.

Δεν είμαστε και στα μαχαίρια, αλλά… μακριά κι αγαπημένοι, που λένε. Πιστεύω πολύ στις δυνατότητες του ανθρώπου και υποψιάζομαι πόσα ακόμη μπορεί να πετύχει αν κάποια στιγμή μπορέσει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες του εγκεφάλου του, που απ’ ό,τι λένε οι επιστήμονες, είναι πολλαπλάσιες από τις ως τη στιγμή αυτή δεδομένες.

Μετά απ’ αυτόν τον πρόλογο, δικαιούμαι να μιλήσω για τη «μαγεία» του θεάτρου; Θα το αποτολμήσω γιατί έτσι κι αλλιώς το παράδοξο συχνά είναι σύμφυτο με την τέχνη και ως εκ τούτου… νόμιμο. Λέξεις, όπως «μαγικό» ή «παράδοξο» ή «θαύμα», τις μεταχειριζόμαστε για ένα φαινόμενο που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε με βάση την παραδεδεγμένη γνώση. Ενα τέτοιο ανεξήγητο είναι το φαινόμενο της «έλλειψης βαρύτητος». Η… ονοματοδοσία είναι δική μου και εντελώς αυθαίρετη. Εξηγούμαι: Παίζεις έναν ρόλο στο θέατρο. Πολύμηνες πρόβες, πολλή δουλειά στο σπίτι, αγωνίζεσαι, μοχθείς και τελικά τον φέρνεις σε έναν λογαριασμό. Αισθάνεσαι πολύ καλά επάνω στη σκηνή, νιώθεις ότι αυτό «φτάνει» και στην «πλατεία» και είσαι ένας ευτυχισμένος ηθοποιός. Καλύτερα δεν γίνεται.

Νομίζεις… Γιατί έρχεται ένα βράδυ, είσαι πάνω στη σκηνή και αρθρώνεις το κείμενό σου όπως κάθε βράδυ εδώ και μήνες και ξάφνου αρχίζεις να… χάνεις βάρος. Και σηκώνεσαι από το έδαφος και νιώθεις ότι πετάς, ότι μπορείς να περπατήσεις πάνω στο νερό. Σαν ο θεός της υποκριτικής να σ’ ακούμπησε με το ραβδάκι του για μια στιγμή. Γιατί τόσο κρατάει το θαύμα: μια στιγμή! «Είδομεν το φως το αληθινόν, ελάβομεν πνεύμα επουράνιον». Προσγειώνεσαι λοιπόν και προσπαθείς να φυλακίσεις τη στιγμή, να καταλάβεις τι ακριβώς έκανες, για να μπορείς να το επαναλάβεις στην επόμενη παράσταση. Μάταιος κόπος. Μπορεί να σου ξανασυμβεί μετά από χρόνια, μπορεί και ποτέ ξανά… Εμένα μου έχει συμβεί τρεις φορές σε παράσταση και μια φορά σε πρόβα. Και ποτέ να μην το ξανανιώσω, το πιο σπουδαίο που θα έχω να θυμάμαι, μετά από σαράντα, πενήντα, χρόνια στο θέατρο, θα είναι αυτές οι τέσσερις στιγμές. Και δεν με νοιάζει να εξηγήσω τίποτα. Είπαμε, δεν είμαι φίλος με τα θαύματα, αλλά δεν είμαστε και… στα μαχαίρια.

ΥΓ: Νόμιζα πως μόνο ένας ηθοποιός μπορεί νιώσει πραγματικά αυτό που περιγράφω, αλλά δεν ήταν ακριβώς έτσι. Δεν είναι αποκλειστικό μας προνόμιο. Επεσε προ καιρού τυχαία στα χέρια μου, μια συνέντευξη του Μαραντόνα. Τον ρωτούσε ο δημοσιογράφος, όταν κάνει κάποιες στιγμές κάτι εξαιρετικό, πέρα από τα συνηθισμένα ζογκλερικά του, όπως το γκολ με την Αγγλία λόγου χάρη, «Τι νιώθει εκείνη τη στιγμή» και απάντησε ο Ντιέγκο: «Τέτοιες στιγμές, που είναι ελάχιστες, νιώθω να συνομιλώ με τον Θεό».

g

Λήδα Πρωτοψάλτη

Η στιγμή που νιώθεις τη θεία λύτρωση

Είναι αυτή η θεία στιγμή που ψάχνει ο θεατρίνος! Αυτή η στιγμή που θα νιώσει κάτι που δεν περιγράφεται με λόγια. Πώς να το πω; Γίνεται κάποιος άλλος, γίνεται ο ρόλος, έχει συλλάβει την απόλυτη αλήθεια; Λόγια, λόγια, λόγια που λέει και ο Αμλετ. Είναι εκείνη η στιγμή που νιώθεις τη θεία λύτρωση, η στιγμή που τα περιλαμβάνει όλα, πράγματα απίστευτα για τις αισθήσεις μας, και δυστυχώς που διαρκούν στιγμές, ελάχιστες, σπάνιες και μοναδικές, που είναι αδύνατον να επαναληφθούν και την άλλη μέρα, ό,τι κι αν κάνεις, όσο κι αν προσπαθήσεις να ξανανιώσεις έτσι. Δεν σου συμβαίνει πολλές φορές στην καριέρα σου, αλλά όταν το νιώσεις τότε αισθάνεσαι να εξαργυρώνονται όλες οι θυσίες και οι πίκρες που έζησες ακολουθώντας αυτό το επάγγελμα, γιατί τώρα είναι η μοναδική στιγμή που καταλαβαίνεις τι σήμαινε όταν οι μεγάλοι δάσκαλοι που γνώρισες το λέγανε «λειτούργημα». Εχω τη χαρά να θυμάμαι μια – δυο τέτοιες στιγμές, στα 65 χρόνια που κάνω θέατρο. Θα προσπαθήσω να περιγράψω τη μία.

Ετοιμάζαμε το 1992 στη Στοά τον «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα. Επαιζα τη μάνα. Σε μία πρόβα συνέβη αυτό για το οποίο μιλάμε τώρα! Ολες οι πρόβες ήταν δημιουργικές αλλά ακόμη δεν είχα καταφέρει να νιώσω όλη αυτή τη δύναμη και το πάθος που έκρυβε μέσα της αυτή γυναίκα. Δούλευα στο σπίτι, σκεφτόμουνα την πορεία της μέσα στο έργο, σε τι κατάσταση βρίσκεται όταν γυρίζει σπίτι της μετά το φονικό των δύο αντρών. Ο ένας είναι ο γιος της. Και είναι η σκηνή που μπαίνει μέσα στο σπίτι που είναι μαζεμένες όλες οι μαυροφορεμένες γυναίκες μοιρολογώντας.

Ο Λόρκα ήτανε ποιητής. Το θέατρο το θεωρούσε ύψιστη μορφή ποίησης, αφού έλεγε «παίρνει τα λόγια από το άψυχο χαρτί και τα μεταμορφώνει σε ζωντανή ανθρώπινη έκφραση». Για να φτάσει αυτή η μάνα να μιλάει έτσι ποιητικά όπως την ήθελε ο συγγραφέας πρέπει, σκεφτόμουνα, να βρίσκεται πάνω από τη γη, πάνω από τον πόνο και πέρα από αυτόν. Λέει λοιπόν αυτή η μάνα: «Αλλες γυναίκες θα κρέμονται στα παράθυρα και θα τις μαστιγώνει η βροχή προσμένοντας τον γυρισμό των παιδιών τους, εγώ όχι. Εγώ θα κάμω με τ’ όνειρό μου ένα μικρό παγωμένο περιστέρι από φίλντισι και θα το στέλνω την αυγή να φέρνει καμέλιες πάχνης πάνω από το κοιμητήρι».

Στην πρόβα στέκομαι στην κουίντα περιμένοντας να βγω. Πρέπει να μπω και να πω στη γειτόνισσα που κλαίει «πάψε!». Εχω στο μυαλό μου αυτή την τρομερή νύχτα που τρέχουν και κυνηγάνε το ζευγάρι που προσπαθεί να σώσει τη ζωή του. Φαντάζομαι τη μάνα αναμαλλιασμένη να τρέχει κι εκείνη μαζί με τους δικούς της στο δάσος μέσα στην αγωνία. Και φτάνει η στιγμή να μπω στη σκηνή λέγοντας αυτό το «πάψε!» που είναι σαν πιστολιά. Γυρίζω γύρω – γύρω χωρίς να μιλάω και κάποια στιγμή, κυριολεκτικά όμως στιγμή, νιώθω ότι από δω και πέρα ό,τι κάνω δεν είμαι εγώ. Αυτοσχεδιάζω, γυρίζω έντρομη και κοιτάζω τις γυναίκες με τα μαύρα που μπαίνανε μέσα. Ακουγα το θρόισμα που έκαναν τα φουστάνια τους! Δεν ήμουνα εγώ. Κάτι ή κάποιος με οδηγούσε. Δεν έκλαψα καθόλου. Ημουνα στεγνή! Ημουνα μέσα στην κατάσταση και – το θείο ζητούμενο – ήμουνα ευτυχής. Τι παραπάνω να νιώσει ένας θεατρίνος στη ζωή του από αυτή τη σπάνια στιγμή;

g

Νικήτας Τσακίρογλου

Ταύτιση με έναν ρυθμό συμπαντικό

Οι εξαιρετικές στιγμές στο θέατρο, με την έννοια ότι ο ηθοποιός δεν αισθάνεται απλά να ερμηνεύει έναν ρόλο, ή ακόμη και να τον ενσαρκώνει, αλλά να έχει ταυτιστεί με έναν ρυθμό – θα τολμούσα να τον συμπαντικό – είναι τόσο σπάνιες που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως μια ευλογία. Βέβαια το θέατρο είναι κι αυτό ένα επάγγελμα, όπως όλα τα άλλα επαγγέλματα, με την καθημερινότητά του και με τις αγωνίες του. Εχει όμως, όπως ακριβώς η ποίηση, τους καταδικούς του δρόμους προκειμένου να φτάσει ο ηθοποιός σε μια υπέρβαση, μια άγνωστη ενδεχομένως έννοια για κάθε άλλο επάγγελμα, γι’ αυτό ακριβώς και τη χαρακτηρίσανε ως ευλογία. Ουρανόσταλτη θα μπορούσε να πει κανείς, αν θυμηθούμε την τρομερή φράση του γάλλου μυθιστοριογράφου Φρανσουά Μοριάκ όταν σημείωνε πως «όταν ο ηθοποιός περνά από τα παρασκήνια στη σκηνή μοιάζει να διαβαίνει ένα κατόπι που μόνον οι άγιοι το έχουν δρασκελίσει». Σε καμιά ωστόσο περίπτωση δεν γίνεται να ταυτιστούν οι στιγμές αυτές με τη βαθιά ικανοποίηση που μπορεί να αισθανθεί ένας ηθοποιός όταν παίζει σ’ ένα σπουδαίο έργο και σε μια συγκινητική παράσταση και είναι έκδηλα το ενδιαφέρον και η συγκίνηση του κοινού. Πολύ ωραία και επιθυμητά όλα αυτά, αλλά η υπέρβαση που γι’ αυτή μιλάμε δεν είναι αποτέλεσμα σταθμητών παραγόντων. Εχει τον ακαριαίο χαρακτήρα μιας έμπνευσης που σε μεταβάλλει για δευτερόλεπτα σε έναν διάμεσο προκειμένου να πραγματοποιηθεί μια αποκάλυψη μεταφυσικής θα έλεγα χροιάς.

Πρόκειται για κάτι που, όσο επίμονη και επίπονη δουλειά κι αν καταβάλλεις, υπάρχει ερήμην σου, και η διάρκειά του αν και ήταν για ελάχιστα ή για ένα μόνον λεπτό ισοδυναμεί με μία πραγματική δωρεά. Ισως η αναμονή αυτού του θαύματος στο θέατρο να οφείλεται στον προστάτη άγιό του, τον Πορφύριο, που όπως είναι γνωστό, μπαίνοντας σε μια κολυμπήθρα, προκειμένου να σαρκάσει μιμούμενος το μυστήριο της βαπτίσεως, άρχισε αιφνίδια να ψέλνει ύμνους χριστιανικούς. Ειδωλολάτρης ων, μεταμορφώθηκε σε χριστιανό, αναγορεύοντας ταυτόχρονα την πράξη της μίμησης σε μια λειτουργία αποκαλυπτική, μυστηριακή, με τη δολοφονία του, όπως την προκάλεσε η οργή των παριστάμενων ειδωλολατρών, να εγγυάται την πνευματικότητα του μεταμορφωτικού της χαρακτήρα. Βέβαια όσο κι αν οι στιγμές αυτές της αποκάλυψης είναι ένα ζητούμενο στο θέατρο, δεν παύουν να είναι και εξαιρετικά σπάνιες ώστε το θέατρο να παραμένει μια πολύ σοβαρή και σωτήρια υπόθεση ακόμα και ιδωμένη και με λιγότερο υψηλόφρονες όρους.

Μ’ αρέσει την κάθε παράσταση να την παρομοιάζω με τον μόχθο που καταβάλλει κανείς φυτεύοντας ένα δένδρο, αλλά και τη βαθιά ικανοποίηση που αισθάνεται όταν βλέπει το δένδρο αυτό να μεγαλώνει και να δίνει καρπούς.