Ο Παπατσώνης εκτός {LF}των ποιητικών συλλογών

Μισό αιώνα μετά τον θάνατο του Τάκη Παπατσώνη (1895-1976), η μελέτη του συνολικού έργου του, ποιητικού, μεταφραστικού, δοκιμιακού, κριτικού, ταξιδιωτικού, αρχίζει να αποκτά συνέπεια και συνέχεια. Παρόλο που η δημιουργική παρουσία του αναγνωρίστηκε στην διάρκεια του βίου του και επιβραβεύθηκε (βραβείο της Ομάδας των Δώδεκα, ακαδημαϊκός), η προσέγγιση και αξιολόγηση των πεπραγμένων του καθυστέρησε. Δικαιολογημένα για τις ελληνικές πολιτιστικές εμμονές, αλλά και εξαιτίας του. Ο Παπατσώνης δεν ήταν παρών μόνο στη λογοτεχνία της λεγόμενης γενιάς του ’30, ήταν παρών και στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα ως ένας τεχνοκράτης, που υπηρέτησε επί σαράντα χρόνια στο υπουργείο Οικονομικών σε θέσεις υψηλής ευθύνης, μετέχοντας σε πληθώρα διεθνών αποστολών, αντιπρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εμπορικής Τράπεζας, πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εθνικής Πινακοθήκης, γενικός γραμματέας του Υπουργείου Οικονομικών, γενικός γραμματέας της Υπηρεσίας Τύπου του υπουργείου Εξωτερικών, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αισθητικής μεταξύ των άλλων.

Αυτή η πολυδιάστατη και πολύπλευρη δραστηριότητα του Παπατσώνη, τυπική, ορθολογική, συστηματική, αποτελεσματική, υπήρξε μοναδική και έξω από τον στενό και τον ευρύ λογοτεχνικό περίγυρο της Ελλάδας. Επιπλέον, ο Παπατσώνης υπήρξε ο πρώτος που εισήγαγε (το 1921, σε ηλικία 26 ετών) και υπερασπίστηκε τον ελεύθερο στίχο. Επιπρόσθετα, οι μεταφράσεις του τού «Ερημότοπου» (Waste Land) του Ελιοτ (1933) στο περιοδικό «Κύκλος», τεύχος 5, και της «Ανάβασης» (Anabase, 1957) του Γάλλου Σεν-Τζον Περς, βραβείο Νομπέλ 1960, στη σειρά των μνημειωδών εκδόσεων του Γαλλικού Ινστιτούτου, υπό τη διεύθυνση του Οκτάβ Μερλιέ και τη συνεργασία του Ροζέ Μιλιέξ, έδωσαν με ακρίβεια τάσεις και επιλογές της ποίησης εντός και πέραν της εποχής του. Ωστόσο, ο Παπατσώνης είχε και εκείνο το άλλο, που καθόρισε την προσωπικότητά του και προσδιόρισε και διαμόρφωσε το έργο του: ήταν καθολικός το θρήσκευμα.

Οπως συμβαίνει παρ’ ημίν, αυτή η παραδοξότητα (το κουσούρι, το φρούτο) περιόρισε την πρόσληψη και εκτίμηση του έργου του στα πνιγηρά πλαίσια της ορθόδοξης ερμηνευτικής, σε εκείνη τη δυσφορία της αίρεσης, υπεύθυνης σε μεγάλο βαθμό για τη δυσκολία, αν όχι καχυποψία, να κριθεί το ποιητικό αποτέλεσμα, να κατανοηθεί, να ερμηνευτεί και να λάβει τη θέση του. Ο ίδιος, επιχειρώντας να αποτινάξει τον τίτλο του θρησκευτικού ή χριστιανικού ποιητή, διευκρινίζει λίγα χρόνια πριν από τον θάνατό του: «Ολα χωρίς εξαίρεση ανήκουν στην ενιαία κατηγορία της Μεταφυσικής και η ουσία τους και τα κίνητρά τους είναι αποκλειστικά και μόνο Ποιητική, σύμφωνα με τη δική μου αντίληψη του τι είναι Ποίηση».

Αν στο μειονέκτημα ή μάλλον στο επιβλαβές παράδοξο της θρησκευτικότητας προσθέσουμε ότι ο Παπατσώνης, γνώστης της αρχαιοελληνικής και λατινικής γλώσσας και γραμματείας, τιμά τον πλούτο, τις αποχρώσεις, τη διαύγεια της ζώσας κληρονομιάς θείου δέους – να υπενθυμίσουμε πως είχε τελειώσει εγκύκλιες σπουδές στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών -, μιλούσε ιταλικά, ισπανικά, πορτογαλικά και γερμανικά, χρειάζεται χρόνος και διάθεση προκειμένου να ερευνηθούν οι επιδράσεις αυτών των γλωσσών και της λογοτεχνίας τους στη Μεταφυσική του. Απαιτείται δηλαδή ο ασχολούμενος με το έργο του να έχει χαμπάρι τουλάχιστον τα αποτυπώματα της παιδείας του στο έργο του. Οπως επίσης δεν θα πρέπει να περάσει απαρατήρητο ότι η μητέρα του Αικατερίνη το γένος Πρασσά, απόγονος της μαρκησίας του Μπαρτόλι της Ανκόνα, αυτοκτόνησε κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Συμπερασματικά, η μεγαλοαστική, πολυμαθής, τεχνοκρατική, πολύπλευρα δημιουργική προσωπικότητα του Παπατσώνη παραμένει μοναδική στον ελληνικό κόσμο του 20ού αιώνα και φαίνεται πως τύχη αγαθή ο δρόμος έχει ανοίξει, χάρη σε νέους ερευνητές, για την τοποθέτησή της στη βαθμίδα που της αξίζει. Αν αυτή η ένδειξη έρευνας αναπτυχθεί και δεν φυλλορροήσει ευτελιζόμενη, η ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, όχι όπως έχει παραδοθεί από εγχώριους και ξένους ιστορικούς και κριτικούς, βεβαρημένη αμαρτιών συντεχνιακής μονομέρειας και επιστημονικής αναπηρίας, θα έχει την ευκαιρία να γραφτεί εκ νέου και εξ ολοκλήρου.

Εκδόσεις

Από το ποιητικό έργο του Παπατσώνη έχουμε στη διάθεσή μας δύο συλλογές στις εκδόσεις Ικαρος: «Εκλογή Α’» (κυκλοφόρησε το 1934, 76 ποιήματα) και «Εκλογή Β’» (κυκλοφόρησε το 1962, 94 ποιήματα), καθώς και πληθώρα ευρεθέντων ποιημάτων, 95 τον αριθμό, σε εφημερίδες, περιοδικά, αφιερώματα, αλλά και σε βραχύβια ή αναγνωρισμένα έντυπα που εντοπίστηκαν ύστερα από άοκνες προσπάθειες του Βασίλη Μακρυδήμα κατεξοχήν, φιλολογικού επιμελητή και σχολιαστή του παρόντος τόμου, συμβολή μελετητών, όπως, επί παραδείγματι, του ποιητή Δημήτρη Αγγελή και της Αθηνάς Βογιατζόγλου, καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ποιήματα που καλύπτουν την περίοδο 1911-1976, δηλαδή από το πρώτο ποίημα, που δημοσιεύτηκε το 1911, όταν ο Παπατσώνης ήταν δεκαέξι ετών, ως το τελευταίο με ημερομηνία 1974, καθώς και ποιήματα που εντοπίστηκαν πρόσφατα, αχρονολόγητα και μη, δυσεύρετα σε βιβλία τρίτων, έτσι που ορθά τοποθετούνται όλα υπό τον τίτλο «Απαντα τα ευρεθέντα» και τον διευκρινιστικό υπότιτλο «Ποιήματα εκτός συλλογών».

Οσον αφορά τις συλλογές «Εκλογή Α’» και «Εκλογή Β’», το χρονικό διάστημα τριακονταετίας που μεσολαβεί από την πρώτη στη δεύτερη είναι οπωσδήποτε σαφές δείγμα της προσοχής και κρίσης του ποιητή να συνθέσει το σώμα της ποίησής του σε δύο μέρη αδιάσπαστης άρθρωσης, ευδιάκριτης ανάπλασης και ανάτασης του λόγου. Στο μεσοδιάστημα και αργότερα, ο Παπατσώνης έκανε αναφορές για τον σχεδιασμό μιας «Εκλογής Γ’», η οποία δεν είδε το φως. Διατρέχοντας τα τωρινά «Ευρεθέντα», φαίνεται εφικτή και ευπρόσδεκτη η εκ των υστέρων έκδοση μιας μεταθανάτιας «Εκλογής Γ’», καθώς επαρκής αριθμός ποιημάτων στα «Ευρεθέντα» είναι δουλεμένα, ποιητικά συγγενή και μάλλον ενισχυτικά του τόνου, του ύφους, της θεματικής, της πίστης στο μεταφυσικό δέος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι από το πρώτο ποίημα κιόλας του δεκαεξαετούς Παπατσώνη είναι ευδιάκριτη η ποιητική ορμή, η οποία, γλιστρώντας μέσα από νεανικές αφέλειες, ευκαιριακές εθνικές και πολιτικές επιλογές και μιμήσεις, συγκροτεί σταδιακά την επιλεκτική και αυτολογοκρινόμενη φωνή του ποιητή.

Αν η μικρή ομάδα των μελετητών του ποιητικού σύμπαντος του Παπατσώνη θελήσει να προχωρήσει στην πρωτοβουλία έκδοσης της «Εκλογής Γ’», θα έχει υπόψη της ότι το αρχείο του ποιητή, συγκεντρωμένο σε κλειστές ακόμα κούτες στα Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη, δεν έχει απογραφεί, ούτε καταγραφεί, και δεν αποκλείεται να περιέχει υλικό συγγενές ή ακόμα και πρωτότυπο, ικανό να οδηγεί σε ενίσχυση ή κάποια διαφοροποίηση της πρόσληψης και αντιμετώπισης του υπάρχοντος corpus της παπατσώνειας ποιητικής. Σε αυτό το πλαίσιο, οι «Εκλογές Α’ και Β’», καθώς και τα «Απαντα τα ευρεθέντα» είναι, δεδομένων των συνθηκών και των προοπτικών, η σταθερά που σε συνδυασμό με τα δημοσιευμένα κριτικά και δοκιμιακά κείμενα του Παπατσώνη διευκολύνουν την αξιολόγηση και αποτίμηση της ποίησής του.

Η έκδοση των «Ευρεθέντων» από τον νέο εκδότη Bibliofilo & Co (Βεΐκου 101, Αθήνα) σε συνεργασία με τη Μαρία Γυπαράκη είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να αναμένει τόσο ο αναγνώστης όσο και ο μελετητής προς το παρόν: πρόλογος (Αθηνά Βογιατζόγλου), διαφωτιστική και ισορροπημένη εισαγωγή, χρονική κατάταξη των ποιημάτων, εκτενές επίμετρο, εκτενής σχολιασμός αρκετών ποιημάτων από τον επιμελητή Βασίλη Μακρυδήμα. Επιβοηθητικά επί παραδείγματι και διαθέσιμα σε έντυπη μορφή και στο Διαδίκτυο είναι το αναλυτικό χρονολόγιο Παπατσώνη στο περιοδικό «Φρέαρ» του Δημήτρη Αγγελή, τεύχος της 17ης Μαρτίου 2015, και το αφιερωματικό «Φρέαρ», τεύχος 22-23 του Ιουλίου 2018.

{1BSYG}Τ.Κ. Παπατσώνης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Απαντα τα ευρεθέντα,{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Bibliofilo & Co, {LF}σελ. 284{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 22 ευρ{4BTIM}ώ