Μεταμοντέρνα συνομιλία {LF}με την παράδοση

Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Ορχάν Παμούκ, το μοναδικό Νομπέλ της Τουρκίας, αποτελεί ως τώρα το πιο αντιπροσωπευτικό μεταμοντέρνο Νομπέλ. Aν δεχτούμε την αρχή πως η λογοτεχνία αποτελεί τη φωνή της κοινωνίας, τίποτε δεν θα μπορούσε να αναπαραστήσει καλύτερα τον μοντερνισμό και τον μετα-μοντερνισμό από τη σύγχρονη κοινωνία της Τουρκίας. Μια απλή ματιά στην καθημερινότητα των δρόμων της Αγκυρας ή της Κωνσταντινούπολης είναι αρκετή για να επιβεβαιώσει αυτή την άποψη. Απ΄ τη μια μεριά οι φτωχογειτονιές και τα πρόσωπα που ανήκουν στην ανατολική κουλτούρα, οι φωνές των ιμάμηδων πάνω απ΄ τα βραχνιασμένα μεγάφωνα, τα μνημεία με τις επιγραφές στην παλιά τούρκικη γραφή. Απ’ την άλλη, μόλις λίγα μέτρα και λίγες ματιές μακριά, τα ψηλά κτίρια μιας σύγχρονης μεγαλούπολης, οι φιγούρες των σύγχρονων τούρκων επαγγελματιών με τα κουστούμια και τα γερμανικά αυτοκίνητα.  Σε κάθε σχολείο πάνω απ΄ τον μαυροπίνακα η φωτογραφία του Κεμάλ, αλλά λίγο πιο κει οι δεκάδες γυναίκες που σκεπάζουν τα μαλλιά τους με τη μαντίλα. Τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονα μοντερνιστικό απ΄ αυτή τη μίξη και ο Παμούκ κατάφερε να κλείσει όλες τις διαφορετικές φωνές μέσα στα έργα του – και γι’ αυτήν την πολιτιστική και γλωσσική μίξη τελικά βραβεύθηκε με το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 2006.

Ομως, πριν απ΄ τον Παμούκ ο Oguz Atay έγραψε το «Οι αποσυνάγωγοι», βιβλίο που ο Παμούκ έχει δηλώσει πως διάβασε σαν 20χρονος δυο φορές, όταν εκδόθηκε το 1972. Ενα βιβλίο που έχει γνωρίσει πλέον πάνω από 70 εκδόσεις στα τούρκικα και που αποτελεί μια ιδιαίτερη εκδήλωση μιας μοντερνιστικής πολυφωνίας στο πλαίσιο τόσο του δυτικού λογοτεχνικού κανόνα αλλά, κυρίως, στο πλαίσιο της τουρκικής παράδοσης.

Ηταν Μάρτιος του 2017 όταν ένας φίλος αμερικανο-τουρκικής καταγωγής, λάτρης του Pynchon, μου έστειλε ένα email για να με ειδοποιήσει για μια καινούργια έκδοση: Οι «Αποσυνάγωγοι» για πρώτη φορά στα αγγλικά! Η ιστορία πίσω απ΄ την αγγλική αυτή έκδοση μου φάνηκε μυθιστορηματική από μόνη της: Η μετάφραση από τη φίλη του Oguz Atay, Sevin Seydi, ξεκίνησε κάτω από την εποπτεία του ίδιου του Atay, μα ο ξαφνικός θάνατός του το 1977 σε ηλικία μόλις 43 ετών, δεν επέτρεψε την ολοκλήρωσή της. Η Seydi απ΄ την Αγγλία που ζει πλέον, θα τελειώσει τη μετάφραση 40 χρόνια αργότερα, μα η οικογένεια Atay θα της επιτρέψει ουσιαστικά μόνο μια αυτοέκδοση σε 200 αντίτυπα. Το μήνυμα του φίλου ήταν ξεκάθαρο: μη χάσεις αυτή την έκδοση. Τα 200 αντίτυπα εξαντλήθηκαν μέσα σε λίγους μήνες, τα αντίτυπα πλέον αποτελούν συλλεκτική έκδοση και πωλούνται πού και πού στο eBay σε τιμές που είναι πάνω από 1.000 δολάρια το ένα.

Από το 2017 διάβασα αρκετές φορές τους «Αποσυνάγωγους» και γι’ αυτό θεωρώ πως η έκδοσή του στα ελληνικά απ΄ τις εκδόσεις Gutenberg αποτελεί ένα μέγιστο λογοτεχνικό γεγονός. Οι «Αποσυνάγωγοι» δεν είναι απλά ένα κορυφαίο βιβλίο στο πλαίσιο της τουρκικής λογοτεχνίας μα αποτελεί ένα παγκόσμιο λογοτεχνικό αριστούργημα, η αξία του οποίου κρίνεται όχι μόνο από την επίδρασή του στα τουρκικά γράμματα μα και από τη θέση του στον κανόνα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να αναλύσει κανείς τους «Αποσυνάγωγους», από γλωσσολογικό, εννοιολογικό ή λογοτεχνικό πλαίσιο και έχουν γραφτεί εκατοντάδες σελίδες και διδακτορικά που ασχολούνται διεξοδικά με αυτές τις αναλύσεις. Παρ’ όλα αυτά  η πλοκή του βιβλίου είναι σχετικά απλή για ένα τόσο ογκώδες βιβλίο: ο Turgut Ozben μαθαίνει ένα πρωί για τον θάνατο του φίλου του Selim Islick, με τον οποίο ήταν στενά συνδεμένος την εποχή που σπούδαζαν και οι δύο ως μηχανικοί στο πανεπιστήμιο. Οι δυο φίλοι είχαν χάσει επαφή από την εποχή που ο Turgut παντρεύτηκε. Σοκαρισμένος απ΄ τον θάνατο του φίλου του ο Turgut ανακαλεί το παρελθόν και τη φιλία τους και ξεκινά ένα ταξίδι αναζήτησης των αιτίων του θανάτου του Selim. Στην πορεία όμως αντιλαμβάνεται πόσο λίγο τελικά γνώριζε τον φίλο του και πόσο η αναζήτηση αυτή φτάνει να τον αποξενώσει από τη δικιά του άνετη ζωή.

Η τουρκική και αφηγηματική πολυφωνία στους «Αποσυνάγωγους» εμφανίζεται από τις πρώτες σελίδες του έργου και οι κύριες φωνές που διατρέχουν το έργο είναι αυτή της ανατολικής χαοτικής παράδοσης κόντρα στην καθαρά οργανωμένη συγχορδία της Δύσης. Ο σύγχρονος Τούρκος φαίνεται να βρίσκεται στο διάμεσο αυτών των φωνών και δράσεων και επιλέγοντας μια εκ των δύο να προσπαθεί να πορευτεί στην καθημερινότητά του. Η ανάμιξη των φωνών όμως δεν παραπέμπει τόσο στον Ulysses του Joyce  – παρόλο που πολύ συχνά «Οι αποσυνάγωγοι» συγκρίνονται μ’ αυτό – όσο στις φωνές των έργων του T.S. Eliot που διαδέχονται η μια την άλλη και οργανώνουν ένα pastiche που ανήκει τελικά τόσο στη σύγχρονη Δύση όσο και στη χαοτική Ανατολή.

Ο Atay  (1943-1977), ακριβώς όπως και ο ήρωάς του είναι γαλουχημένος από τη δυτική λογοτεχνική παράδοση. Οι «Αποσυνάγωγοι» είναι η δικιά του συνομιλία με τα ιερά τέρατα της παράδοσης με έναν τρόπο που δεν παραπέμπει σε ιεροσυλία μα αντίθετα με μια δίκαιη και άξια αλληλεπίδραση που λειτουργεί ως ένα σημείο σατιρικά και εικονοκλαστικά αλλά ταυτόχρονα συνθετικά.

Αν όλα τα παραπάνω φαντάζουν πολύ οικεία, είναι γιατί τελικά η ελληνική μας υπόσταση δεν είναι και πολύ μακριά από την τουρκική του Atay. Οι Ελληνες γνωρίζουμε πολύ καλά τα τελευταία 30 χρόνια τόσο τον σχεδόν υποχρεωτικό εκμοντερνισμό σε καταδίκη της παράδοσης και των στοιχείων που ανήκουν στις επιδράσεις που προέρχονται από την ανατολή, όσο και την προσπάθεια να οριστεί για μας μια καθαρά ευρωπαϊκή ταυτότητα χωρίς πολυφωνία ή ανομοιογένειες που θα έκαναν τη ζωή των πολιτικών και των τεχνοκρατών δύσκολη. Για όλους εμάς που αντιστεκόμαστε στην ομοιογενοποίηση αυτή, μα και που δεν ανήκουμε ούτε στο προφίλ του απόγονου του αρχαίου Ελληνα, μα ούτε και του ανατολικού πιατοσπάστη, και που ακροβατούμε ανάμεσα από τα προφίλ της ανατολής και της δύσης, οι «Αποσυνάγωγοι» προσφέρουν μια οικεία θαλπωρή μιας απομακρυσμένης συντροφικότητας και μια ελπίδα για όλους εμάς τους αποσυνάγωγους.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ταξίδια με λάθος ανθρώπους» κυκλοφορεί απ΄ τις εκδόσεις Κέδρος.

{1BSYG}Oguz Atay{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οι αποσυνάγωγοι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Νίκη Σταυρίδη{CR}Εκδ. Gutenberg, {LF}σελ. 999{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 32 ευρ{4BTIM}ώ