Η επιστροφή στην εποχή{LF}των διλημμάτων της πολιτικής

Κατά τη διάρκεια της κρίσης του κορωνοϊού το 2020 και το 2021, τα πράγματα από πλευράς οικονομικής πολιτικής στην ΕΕ ήταν σχετικά απλά. Αντιμέτωπες με ένα ταυτόχρονο οικονομικό σοκ από την πλευρά της προσφοράς και από την πλευρά της ζήτησης, οι χώρες-μέλη της ΕΕ (αλλά και πέρα από αυτήν) δεν δίστασαν: όλες ανεξαιρέτως υιοθέτησαν μια άκρως επεκτατική δημοσιονομική πολιτική για να προστατεύσουν νοικοκυριά, δουλειές και επιχειρήσεις. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί διευκόλυναν και ενίσχυσαν αυτές τις πολιτικές: σε ένα περιβάλλον ήδη χαμηλών επιτοκίων, η ΕΚΤ εγκαινίασε νέους μηχανισμούς επέμβασης στις αγορές ομολόγων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέστειλε προσωρινά το Σύμφωνο Σταθερότητας και το καθεστώς ενισχύσεων, ενώ η ΕΕ υιοθέτησε το καινοτόμο Next Generation EU. Σήμερα τα πράγματα είναι διαφορετικά. Την κρίση του κορωνοϊού διαδέχθηκαν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση. Οι πληθωριστικές πιέσεις – απότοκο της κρίσης του κορωνοϊού αλλά και των προβλημάτων στη διεθνή αγορά ενέργειας – συμπιέζουν τα εισοδήματα και προκαλούν πολιτικές αναταράξεις, ενώ πολιτικοί, αναλυτές και αγορές προσπαθούν να καταλάβουν το βάθος της επερχόμενης οικονομικής ύφεσης. Και κάπως έτσι βρεθήκαμε πάλι στην εποχή των διλημμάτων.

Δίλημμα πρώτο: στασιμοπληθωρισμός. Ταυτόχρονα φαινόμενα υψηλού πληθωρισμού και ύφεσης είχαμε να δούμε από τη δεκαετία του ’80. Πόσο πρέπει να αυξηθούν τα επιτόκια και να περιοριστεί η νομισματική πολιτική για να ελεγχθεί ο πληθωρισμός αλλά να μη βυθιστεί περαιτέρω η ευρωπαϊκή οικονομία; Η ΕΚΤ έχει υιοθετήσει μια πιο σταδιακή πολιτική αυξήσεων επιτοκίων από την αμερικανική Fed – εν μέρει γιατί η ΕΕ είχε πιο προσεκτική δημοσιονομική επέκταση από τις ΗΠΑ – αλλά οι προβλέψεις για ύφεση το 2023 πληθαίνουν. Αισιόδοξο στοιχείο: σε σχέση με την πετρελαϊκή κρίση του ’80, η ευρωπαϊκή οικονομία φαίνεται να είναι λιγότερο ευάλωτη στο κόστος ενέργειας από ορυκτά καύσιμα. Αρα κάποιες ελπίδες η πίεση από την πλευρά της προσφοράς να έχει λιγότερο μόνιμο χαρακτήρα.

Δίλημμα δεύτερο: ο κατακερματισμός στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Τα τελευταία χρόνια, με τα χαμηλά επιτόκια και την επάνοδο μιας «κανονικότητας» στις αγορές ομολόγων, χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος όπως η Ελλάδα και η Ιταλία μπορούσαν να δανείζονται εύκολα στις αγορές και να εξυπηρετούν το χρέος τους, ακόμα και όταν αυτό αυξανόταν ραγδαία (όπως το 2020). Η περίοδος αυτή έχει παρέλθει και οι πιέσεις από την άνοδο των επιτοκίων έχουν ήδη γίνει ορατές. Τα περίφημα spreads είναι ακόμη σε λογικά επίπεδα, αλλά η εμπειρία διδάσκει ότι τείνουν να διευρύνονται όσο τα επιτόκια αυξάνονται οριζόντια. Το δίλημμα πολιτικής συνεπώς επανέρχεται: σε ποιον βαθμό οι επεμβατικές πολιτικές της ΕΚΤ οφείλουν να επιχειρήσουν να «χειραγωγούν» τα spreads; Η παραδοσιακή διαμάχη Βορρά – Νότου και η συζήτηση περί «ηθικού κινδύνου» επανέρχονται σε μια εποχή όπου το ήδη υψηλό δημόσιο χρέος στην ΕΕ έχει αυξηθεί περαιτέρω εξαιτίας των πολιτικών στη διάρκεια της πανδημίας.

Δίλημμα τρίτο: η συνοχή της ευρωπαϊκής ενιαίας αγοράς. Εν μέσω της κρίσης του κορωνοϊού η προσωρινή αναστολή του καθεστώτος για τις κρατικές ενισχύσεις επέτρεψε στις χώρες να στηρίξουν τις επιχειρήσεις τους. Ομως η στήριξη αυτή δεν ήταν οριζόντια: οι ενισχύσεις που δόθηκαν σε μία μόλις χώρα, τη Γερμανία, αντιστοιχούν στο 53% του συνόλου σε επίπεδο ΕΕ. Μαζί με τη Γαλλία, αντιστοιχούν στα τρία τέταρτα του ευρωπαϊκού συνόλου ενισχύσεων. Είναι συνεπώς επείγον να αποκατασταθεί η λειτουργία της ενιαίας αγοράς και οι ισότιμοι όροι ανταγωνισμού. Ομως η Ευρώπη είναι σήμερα αντιμέτωπη με μια αμερικανική πολιτική στήριξης των επιχειρήσεων στις ΗΠΑ μέσω του US Inflation Reduction Act που απροκάλυπτα φέρνει τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις σε δυσμενέστερη θέση.

Πώς θα μπορέσει η ΕΕ να προστατεύσει και να στηρίξει τις επιχειρήσεις της στον διεθνή ανταγωνισμό χωρίς να αποδυναμώσει περαιτέρω τη μεγάλη κατάκτηση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς; Διλήμματα πολιτικής για δυνατούς λύτες.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου
είναι  καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής
Οικονομίας στο European University Institute, πρώην υπουργός