Η πολύτροπος μούσα

Μεγάλωσα σε μια εποχή και μια ελληνική γωνιά που λειτουργούσε ακόμη ο οικόσιτος λυρισμός. Κάθε στιγμή, κάθε συμβάν, κάθε παρουσία ή απουσία, είτε ανθρώπων, είτε ζώων, είτε φυτών γινόταν τραγούδι, δηλαδή γινόταν μνήμη μέσα από αναγνωρίσιμους ρυθμούς και μελίσματα. Αν χρωστάμε κάτι θετικό στα 400 χρόνια δουλείας στον αλλόφυλο και αλλόθρησκο ζυγό είναι η πνευματική μας περιουσία που αδιάκοπα γεννούσε φόρμες και ρυθμούς και μέλος που αθανάτιζαν την τραγωδία του βίου. Και δεν αναφέρομαι επιπόλαια στον όρο «τραγωδία». Αλήθεια, έχουμε συνειδητοποιήσει πως κανένας άλλος λαός, ιστορικός ή πρωτόγονος, δημιούργησε κάτι ανάλογο; Τιμώ την ιστορία, τις εμπειρίες και τις μορφές τέχνης που εφηύραν οι λαοί για να εκφράσουν τη χαρά τους για τη ζωή και τον φόβο τους για τον θάνατο. Διότι ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο όρια – γέννηση/θάνατος – κινήθηκε η ευαισθησία των ανθρώπων και μνημείωσε στιγμές του βίου σε έργα τέχνης ποιητικά, αφηγηματικά, εικαστικά, μουσικά και αρχιτεκτονικά. Μέσα σε κάθε κτισμένο οίκημα αποτυπώνονται οι ανάγκες και οι λύσεις, τα όρια και οι δυνατότητες του ανθρώπου να στεγάσει τη ζωή, τα έργα της, τις προοπτικές της. Από τη γέννα ως τον τάφο, από τη γέννηση ως τον θάνατο, χωρίς να ξεφεύγουμε από τους φυσικούς νόμους, γεμίζουμε και συνεχώς θα γεμίζουμε τη φύση με νέα εργαλεία, νέες μεθόδους, νέες αξίες, είτε για να διατηρήσουμε την ασφάλεια της φυσικής προστασίας, είτε να παραπλεύσουμε τα επικίνδυνα ακρωτήρια. Τα αδιέξοδα μονοπάτια και τα εκτεθειμένα σε μύριους κινδύνους σταυροδρόμια. Εφεύραμε το αλέτρι, τη βάρκα, την οικία, σπείραμε, θερίσαμε, σκάψαμε, βρήκαμε νερό στα βάθη της γης και κάναμε τον ήλιο συνεργάτη στη δημιουργία και τη συντήρηση των νέων μορφών που εφεύραμε. Βρήκαμε τρόπους να αντιμετωπίσουμε τις υπερβάσεις του μέτρου, είτε πρόκειται για νεροποντή, είτε για κάψα. Η φύση έγινε από πεδίο δράσης καταφύγιο, εργαλείο, προϊόν. Βελτιώσαμε θαυμαστά τις συνθήκες, τους πόρους, τα φυσικά αδιέξοδα τα μετατρέψαμε σε ευκαιρίες και συχνά κεφάλαια ελληνισμού. Αλλά παρ’ όλα τα μέσα που εφεύραμε και τα εργαλεία και τις μεθόδους που ενίσχυσαν την τυραννική μας επέμβαση στη φύση, δεν μπορέσαμε να αποφύγουμε, να περιορίσουμε, να εξαφανίσουμε ή να καθυποτάξουμε τον φόβο του θανάτου. Είναι το συναίσθημα που κυριαρχεί πέρα από εποχές, πάνω από εργαλεία, πέρα από εμπνευσμένες συλλήψεις του νου και των χεριών.

Και αυτός ο εγγενής φόβος, αυτή η αίσθηση ανεξάρτητα από καταγωγή, περιουσία, δυνατότητες, βία, έμπνευση είναι που μας καθιστά ως ποιητικά υποκείμενα όλους, από την κούνια ως το φέρετρο. Ο σκύλος μου, η γάτα μου, το άλογό μου, αλλά και τα ζώα των σκοτεινών δασών, των ερήμων και των θαλασσών, όπως κι ο άνθρωπος, κάνουν έρωτα, γεννούν ζωντανούς ομοίους, τρέφονται, πεινούν, διψούν, αντιμάχονται εχθρούς, παλεύουν να κατακτήσουν νέα λημέρια ή να διατηρήσουν τη φωλιά τους, ό,τι κάνει και ο άνθρωπος. Δεν είναι λιγότερο αξιοζήλευτη η αρχιτεκτονική μιας φωλιάς χελιδονιών ή το θαλάμι ενός χταποδιού από τα αριστουργήματα των ανθρωπίνων οικισμάτων. Ούτε οι στρατηγικές που επιστρατεύουν τα ζώα για να βρουν τροφή και στέγη είναι λιγότερο αξιοθαύμαστες από τις ανθρώπινες επεμβάσεις και εκμεταλλεύσεις της φύσης.

Είναι βεβαιότητα, που συχνά ξεχνάμε να επιστρατεύουμε, το τρομερό γεγονός που στερούνται όλα τα φυσικά όντα, το ότι από όλα τα θνητά ο άνθρωπος μόνο γνωρίζει πως είναι θνητός και ως εκ τούτου και μόνο με τη συνείδηση κρίνει, διακρίνει, απορρίπτει, ερμηνεύει, επαναπροσδιορίζει, καταδικάζει και συχνά διαγράφει από τον σχεδιασμό του βίου του. Ολα αυτά υλοποιούνται μέσω των τεχνών. Στον ευρωπαϊκό Νότο, ίσως γιατί άργησε αρκετά να φτάσει ο τρομερός ορθολογισμός, διατηρούνται ακόμα, κυρίως οι λυρικές κατακτήσεις του ανθρώπινου προσώπου. Στην Ευρώπη, μια πιο κοντινή μας γεωγραφικά και ιστορικά περιοχή, ο λαϊκός λυρισμός, ως δημιουργία του λαού μέσα στις ατραπούς του βίου δύσκολων καιρών, γρήγορα μετέφερε την αποκλειστική χρήση του ποιητικού γεγονότος στους ταλαντούχους και έγινε κουλτούρα των λίγων και παιδεία των εκλεκτών, είτε του χρήματος, είτε της άρχουσας τάξης.

Βεβαίως ο Μπαχ πάτησε πάνω στα χνάρια της λαϊκής, θρησκευτικής παράδοσης, αλλά τα έργα του έγιναν κτήμα των ολίγων. Ο λαός της Κεντρικής Ευρώπης, ανεξάρτητα από σύνορα, έμεινε πνευματικά άστεγος και ορφανός. Μόνο στον ευρωπαϊκό Νότο, στην Κάτω Ιταλία, την Ανατολική Ισπανία, στα Βαλκάνια ολόκληρα και στην Ελλάδα η Παιδεία ήταν έως πρόσφατα λαϊκή και ως δημιουργία και ως απόλαυση.

Ας μείνουμε στα δικά μας. Και πρώτα, ποιος άλλος λαός της Ευρώπης μπορεί να ισχυριστεί πως διαθέτει μια ιστορία της ποίησης, αποκλειστικά απευθυνόμενης σε αταξικά μεγέθη; Στην αρχαία Αθήνα ο λυρισμός ήταν καθημερινή απόλαυση, στην Αγορά, στα θέατρα, στα γυμναστήρια, στο στράτευμα, στις πανηγύρεις, στους γάμους και στις κηδείες. Αλλά και στα συμπόσια, συνήθως με διαγωνιστικές εκδηλώσεις, με λαϊκά βραβεία στους εμπνευσμένους δημιουργούς. Στο Βυζάντιο ο λυρισμός θριάμβευσε μέσα από τη λατρεία και τις θρησκευτικές παλλαϊκές εορτές. Η νεκρώσιμη ακολουθία, τα εγκώμια του Επιταφίου, τα αναστάσιμα άσματα, τα εμβατήρια των εκστρατειών και τα μοιρολόγια των μανάδων συνέχισαν να εμπνέουν τον κοινοτικό άνθρωπο και μέσα στην Τουρκοκρατία. Η Δύση έμεινε άφωνη, όταν ο Φοριέλ, που ανακάλυψε τον πλούτο και την εκπληκτική ποιότητα των δημωδών ασμάτων, πληροφόρησε το ευρωπαϊκό κοινό πως η Σαπφώ έχει γιο τον Ρωμανό τον Μελωδό και αυτός τον Κρητικό ή τον Μανιάτη, τον Ρουμελιώτη και τον Επτανήσιο λαϊκό τραγουδιστή.

Δεν είναι κανένα φυλετικό θαύμα αυτή η συνέχεια λυρικών εκφράσεων, δεν είναι καμιά μεταφυσική προίκα, είναι η έκφραση ενός λαού που βρέθηκε συχνά στα στενά και τραγούδησε τα πάθη του, τη μοναξιά του, τις ελπίδες και τα όνειρα, τους πόθους του έρωτα και τον θάνατο, άλλοτε ως λύτρωση και άλλοτε ως αθανασία.

Οι πρώτοι συλλογείς δημοτικών ασμάτων, ξένοι φιλόλογοι και αργότερα ο ιδιοφυής Νικόλαος Πολίτης, οι οποίοι οργάνωσαν το υλικό που συγκέντρωσαν από τα χείλη των γιαγιάδων, των ξωμάχων, των ποιμένων, των πραματευτάδων, των ναυτίλων, των σκλάβων, των φυλακισμένων, των μοναχών και κυρίως των ξενιτεμένων, διαπιστώθηκε πως δεν υπήρξε καμιά στιγμή του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου των σκλάβων επί τέσσερις αιώνες που να μην αποτυπώθηκε ο καημός, η λαχτάρα, η εκδίκηση, η φιλότητα, ο έρωτας, η αγάπη, το πένθος και η χαρμολύπη σε αριστουργηματικούς στίχους που ταξίδεψαν από χείλη σε χείλη και με τη συνεχή λειτουργική τους επίδραση έχασαν τα περιττά στολίδια και κράτησαν μιαν αυστηρότητα εικόνων, ρυθμών, τελετουργικών δρωμένων. Οταν οι συλλογείς κατέτασσαν το πλούσιο υλικό (ο Νικόλαος Πολίτης ως γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας, με εντολές στους δημοδιδασκάλους της χώρας, τους προέτρεψε να συλλέξουν από τους γηραιούς συμπολίτες τους την προφορική παράδοση παροιμιών, παραδόσεων και βέβαια τραγουδιών και να αποστείλουν το υλικό αυτό στο υπουργείο. Το σχέδιο είχε θαυμαστά αποτελέσματα) δημιουργήθηκαν θεματικές ενότητες ανάλογες με τις λειτουργικές ανάγκες που γέννησαν τα τραγούδια: τραγούδια του γάμου, της ξενιτιάς, του Κάτω Κόσμου, μοιρολόγια, νανουρίσματα, ταχταρίσματα, κοροϊδευτικά, σατυρικά, λατρευτικά, ναυτικά, ποιμενικά, των μαστόρων, τραγούδια από τις ντοπιολαλιές (κρητικά, μικρασιάτικα, ποντιακά, επτανησιακά, αρβανίτικα, κατωιταλιάνικα κ.τ.λ.). Και φυσικά τα γνήσια αφηγηματικά τραγούδια που ονομάστηκαν παραλογές (από τις παρακαταλογές των αλεξανδρινών χρόνων), όπως τα τραγούδια της επιστροφής του ξενιτεμένου, της ανάστασης του πεθαμένου τέκνου, της προδομένης συζύγου, της αιχμάλωτης ελληνοπούλας στο κάστρο. Ανάλογα τέτοια τραγούδια, με πηγή τη Μικρά Ασία, αφθονούν στα Βαλκάνια και μερικά απαντώνται και στην Ιρλανδία!

Είχα και παλιότερα εισηγηθεί να τυπώσει το κράτος, μαζί με τα σχολικά βιβλία, και μια ανθολογία του ελληνικού δημοτικού και ρεμπέτικου τραγουδιού και να υπάρχει σε όλα τα ελληνικά σπίτια η ψυχή της Ρωμιοσύνης. Ο Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων οφείλει μια τέτοια δωρεά στον ελληνικό λαό και κυρίως στα έρμαια των καιρών νιάτα μας. Χωρίς δημοτικό τραγούδι δεν αφομοιώνεται ούτε ο Σικελιανός, ούτε ο Καβάφης, ούτε ο Ρίτσος, ούτε ο Σεφέρης και ο Ελύτης.