Ανοιχτή επιστήμη και ανοιχτά τεχνολογικά πρότυπα

Η πανδημία, εκτός της ανάγκης δομικής ενίσχυσης του δημοσίου συστήματος υγείας, έφερε στην επιφάνεια διαχρονικές παθογένειες της επιστημονικής έρευνας όπως τις άκαμπτες πρακτικές δημοσίευσης και τις ανταγωνιστικές πρακτικές στη συλλογή και ανταλλαγή δεδομένων. Επιπλέον, ανέδειξε την έντονα ιδιοκτησιακή λογική που διατρέχει την παρασκευή εμβολίων, φαρμάκων και προστατευτικών μέσων ακόμα και σε καιρούς έκτακτων υγειονομικών συνθηκών. Η ανάγκη να βρεθούν άμεσες λύσεις στην αντιμετώπιση της πανδημίας έχει οδηγήσει στη λήψη πρωτοφανών πρωτοβουλιών που ανατρέπουν αυτές τις πρακτικές προωθώντας μια πιο συνεργατική προσέγγιση στον χώρο των επιστημονικών ανακαλύψεων με βασικό άξονα την αλληλεγγύη σε όσους έχουν ανάγκη και καθιστώντας μια σειρά τεχνολογικών προτύπων και λογισμικών έρευνας διαθέσιμα για αξιοποίηση χωρίς την καταβολή τιμήματος.

Πιο συγκεκριμένα, όταν στις 11 Ιανουαρίου 2020 μια ομάδα κινέζων επιστημόνων δημοσιοποίησε την πρώτη ακολουθία του γονιδιώματος του ιού SARS-CoV-2, ξεκίνησε μια έκρηξη δημοσίευσης δεδομένων, που είχε ως αποτέλεσμα να αποκρυπτογραφηθεί ολόκληρο το γονιδίωμα μέσα σε λιγότερο από ένα μήνα όταν στην περίπτωση της επιδημίας SARS ο αντίστοιχος χρόνος ήταν πέντε μήνες. Ταυτόχρονα, από την αρχή της πανδημίας, τα μεγαλύτερα επιστημονικά περιοδικά αποφάσισαν να διαθέτουν δωρεάν όλα τα άρθρα τους σχετικά με την πανδημία, ενώ γι’ αυτόν τον σκοπό δημιουργήθηκε μια πλειάδα ελεύθερων αποθετηρίων διαμοιρασμού δημοσιεύσεων και λογισμικών. Ενδεικτικό της συνεργατικής αντίληψης για τη μοντελοποίηση και ιχνηλάτηση του ιού είναι ότι περίπου 7 εκατομμύρια αλληλουχιών κορωνοϊού έχουν ήδη δημοσιευτεί σε ιστότοπο ανοιχτής πρόσβασης, γεγονός που έχει βοηθήσει στον έγκαιρο επιστημονικό εντοπισμό των νέων μεταλλάξεων.

Πλατφόρμες ανοικτού κώδικα που επιτρέπουν σε μικρές κοινότητες, με τη βοήθεια της τεχνολογίας της τρισδιάστατης εκτύπωσης (3D printing), να αποκτήσουν ελεύθερη πρόσβαση σε σχέδια κατασκευής αναπνευστήρων και μασκών έχουν επίσης οδηγήσει χιλιάδες εθελοντές σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες στην κατασκευή πολύτιμων προστατευτικών, διαγνωστικών και θεραπευτικών μέσων. Από την αρχή της πανδημίας έχουν επίσης πολλαπλασιαστεί οι ψηφιακές εφαρμογές ανοικτού κώδικα που επιτρέπουν τη χρήση, αντιγραφή και προσαρμογή τους από δημόσιες Αρχές και νοσοκομεία σε όλο τον κόσμο. Πολλές από τις εφαρμογές αυτές βοηθούν στον εντοπισμό διαθέσιμων στοκ εμβολίων, στην εξακρίβωση της αυθεντικότητας διαβατηρίων εμβολιασμού και πιστοποιητικών νόσησης, στην ψηφιακή ιχνηλάτηση κρουσμάτων αλλά ακόμα και στoν ακριβή γεωγραφικό εντοπισμό φθηνών ιατρικών μασκών. Πρόσφατα μάλιστα, ο Παγκόσμιος Oργανισμός Υγείας και το Ισπανικό Εθνικό Ερευνητικό Συμβούλιο υπέγραψαν την πρώτη παγκόσμια, μη αποκλειστική άδεια για την ταχεία χρήση μιας τεχνολογίας ορολογικών αντισωμάτων COVID.

Θα μπορούσαν τέτοιου είδους πρωτοβουλίες ανοιχτής τεχνολογίας να ενταθούν και στη χώρα μας για να καλύψουν κάποιες από τις ανάγκες για νοσοκομειακό και διαγνωστικό υλικό ειδικά τώρα που φαίνεται ότι το κόστος απόκτησής τους είναι υψηλό ακόμα και για τα ευρωπαϊκά δεδομένα; Θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε άμεσα τεχνικά σχέδια και προδιαγραφές για να ενδυναμώσουμε τον τοπικό χαρακτήρα της παραγωγής προστατευτικών και διαγνωστικών μέσων, να μειώσουμε την εξάρτησή μας από παραγωγικές δομές μεγάλης κλίμακας και κερδοσκοπικές πρακτικές και εν τέλει να ενισχύσουμε την προσβασιμότητα σε βασικά αγαθά υγείας ειδικά για απομακρυσμένες περιοχές, κοινωνικά ιατρεία και ευπαθείς ομάδες; Θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια Εθνική Στρατηγική Ανοιχτής Επιστήμης όπως στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες με αφορμή την πανδημία;

Η θέση σε εφαρμογή αυτών των προτάσεων θα καταδείξει την ικανότητα του μοντέλου της ανοιχτής τεχνολογικής καινοτομίας να αποτελέσει ένα νέο παραγωγικό υπόδειγμα, ανάμεσα στο κράτος και την αγορά, που θα εκδημοκρατίσει την τεχνολογική ανάπτυξη. Μια τέτοια αλλαγή παραδείγματος θα μπορούσε να οδηγήσει σε επανατοπικοποίηση των παραγωγικών διαδικασιών και σε ένα αδιαμεσολάβητο μοίρασμα της κατασκευαστικής τεχνογνωσίας σε κατανεμημένα δίκτυα. Το πιο σημαντικό όμως αυτή η ανοιχτή τεχνολογική προσέγγιση να θωρακιστεί θεσμικά για να φέρει την επιστήμη πιο κοντά στην κοινωνία και να καταστήσει την επιστημονική έρευνα πραγματικό δημόσιο αγαθό.

O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και ερευνητικός εταίρος σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών