«Θα προσπαθήσω να μεταγγίσω {LF}σε όλους {LF}την αγάπη μου {LF}για τον πολιτισμό»

Οσο πάμπλουτο και αν είναι το βιογραφικό του Νίκου Σταμπολίδη, δεν υπάρχει αμφιβολία πως όταν οι μελλοντικές γενιές των αρχαιολόγων αλλά και των ενδιαφερόμενων για την αρχαιολογία ανθρώπων, θα τον μελετούν ως αρχαιολόγο ή θα τον διδάσκουν, θα αναφέρονται ως πρώτιστο έργο του στις ανασκαφές της Ελεύθερνας και στα συνακόλουθα αποτελέσματα ή μάλλον ευρήματα αυτών των ανασκαφών. Και ενώ φαίνεται η παρατήρηση αυτή ενδεχομένως ως μεροληπτική ωστόσο συνιστά έναν -απόλυτα άλλωστε δικαιολογημένο – τίτλο τιμής. Οσοδήποτε σημαντικός παγκοσμίως και αν είναι ένας δημιουργός, οσαδήποτε έργα και αν έχει κληροδοτήσει, για ένα συνήθως έργο του τον αγαπούμε, τον τιμούμε, τον μνημονεύουμε. Είτε πρόκειται για τον Τόμας Ελιοτ («Ερημη χώρα») είτε για τον Τόμας Μαν («Το μαγικό βουνό») είτε για τον ημέτερο Γιάννη Ρίτσο («Η τέταρτη διάσταση»), ο χρόνος δεν κάνει εξαίρεση και ό,τι μπορεί να λογαριαστεί ως «αιωνιότητα», όσο και αν ανθρωπίνως δεν μπορεί παρά να έχει κάτι το πεπερασμένο, δεν παύει ωστόσο να συνιστά μια απόλυτη έννοια. Αλλωστε ως ένας σοφός άνθρωπος και επιστήμονας ο Νίκος Σταμπολίδης που έχει εκπαιδευτεί και μάθει να ολοκληρώνει το παρελθόν χάρη σε επιμέρους στοιχεία και σε θραύσματα, αντιλαμβάνεται καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον τι σημαίνει η ανάκλησή του χάρη σε ένα ολοκληρωμένο έργο.

Είναι πια ευρύτατα γνωστό πως οι ανασκαφές στην Ελεύθερνα έφεραν τον Νίκο Σταμπολίδη πιο κοντά στην ομηρική εποχή. Τώρα όσον αφορά τον ίδιο τον Ομηρο κατά τι πλουτίστηκε περισσότερο η γνώση του – άρα και η γνώση μας; «Ο Ομηρος, δηλαδή τα έργα του έπους που έφθασαν σε εμάς, ως Ιλιάδα και Οδύσσεια, δεν είναι απλώς ένα ποίημα. Είναι ένας κόσμος ολόκληρος για εποχές ενός παρελθόντος, που φαντάζει μακρινό κι όμως είναι τόσο πλησίον, αν δει κανείς τις συμπεριφορές των ανθρώπων. Ολα βρίσκονται εκεί: ο έρωτας και η αρπαγή της ομορφιάς, οι αιτίες και οι αφορμές του πολέμου, ο θυμός, η αλαζονεία, οι φόνοι αλλά και η συγγνώμη και η συγκατάνευση, οι θεοί, οι πίστεις, οι περιπέτειες, οι αγώνες και οι αγωνίες των ανθρώπων, το ταξίδι, οι Ιθάκες… Οταν, λοιπόν, ανασκάπτεις και ανακαλύπτεις ότι κάθε τι που αναφέρει ο Ομηρος, υπάρχει κρυμμένο στην αγκαλιά της γης, στη νεκρόπολη της αρχαίας Ελεύθερνας, τότε διαβάζεις ξανά και ξανά και μελετάς το αρχαίο κείμενο και διαπιστώνεις ότι το εύρημά σου στην Ελεύθερνα είναι ουσιαστικά η εικονογράφηση των στίχων του Ομήρου.

Αναφέρομαι φυσικά στην 23η Ραψωδία της Ιλιάδας και στο σχετικό χωρίο της ταφικής πυράς του Πατρόκλου, όπου ο Ομηρος περιγράφει όλο το ταφικό τελετουργικό τυπικό. Πώς έκοψαν τους κορμούς των δένδρων και τα κλαδιά οι δύο Κρητικοί, ο Ιδομενέας και ο Μηριόνης, από τα δάση της Ιδης και της Τροίας, αυτοί που γνώριζαν το ανάλογο ταφικό έθιμο της καύσης των νεκρών από την Ιδη (τον Ψηλορείτη) της Κρήτης, πώς έχτισαν την πυρά, τοποθέτησαν τον νεκρό Πάτροκλο με όλα τα όπλα και τη σκευή του, τα κτερίσματα, πώς έσφαξαν προς τιμήν του σκυλιά και άλογα και 12 ευγενείς τρώες αιχμαλώτους.

Το ίδιο ταφικό τελετουργικό τυπικό ανασκάψαμε στη δυτική πλαγιά του λόφου της Ελεύθερνας με έναν αριστοκράτη πολεμιστή της Ελεύθερνας στου οποίου την καύση εκτός των άλλων δώρων και κτερισμάτων έσφαξαν έναν αιχμάλωτο προς τιμήν του. Το εύρημα της Ελεύθερνας επιβεβαιώνει τους στίχους του Ομήρου στην αρχαιολογική του συνάφεια. Ετσι, στη διαμάχη – ήδη από την αρχαιότητα – μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη φαίνεται ότι δίκιο είχε ο τελευταίος. Ο Πλάτων θεωρούσε ότι η περιγραφή του Ομήρου ήταν μία ποιητική υπερβολή ενώ ο Αριστοτέλης αντέτεινε ότι για λόγους εκδίκησης, στον πόλεμο συνέβαινε η σφαγή αντιπάλων αιχμαλώτων, άρα ο ποιητής έλεγε την αλήθεια. Δεν πρόκειται για ανθρωποθυσία αλλά για τελετουργική εκδίκηση κατά το δίκαιο του πολέμου. Ο αιχμάλωτος αφού έχανε την ελευθερία του, ήταν πλέον res, δεν είχε αξία περισσότερη από ένα αντικείμενο.

Το εύρημα αυτό ως συμβολή στη γνώση και λύση στα ομηρικά ζητήματα που είχαν διατυπωθεί ήδη από την αρχαιότητα, μαζί με τον τάφο των πριγκιπισσών που ανακαλύψαμε αργότερα τοποθέτησε τον αρχαιολογικό χώρο και τη νεκρόπολη της Ελεύθερνας το 2009/10 στα καλύτερα 10 (Top 10) του κόσμου».

«Ηρθαμε να δούμε
αν είσαι αχαμνός»

Ωστόσο κάθε ανασκαφή σε μια συγκεκριμένη περιοχή επόμενο είναι να μην προκαλεί μόνο θετικές αντιδράσεις, αφού υπάρχει το ενδεχόμενο να θίγονται πάγια συμφέροντα των ανθρώπων της γύρω από την ανασκαφή περιοχής. Αντιμετώπισε κάτι σχετικό ο περιώνυμος αρχαιολόγος; «Πράγματι, ήταν 8 Σεπτεμβρίου του 1985 όταν με μια μικρή ομάδα εργατών και φοιτητών ξεκινούσα την ανασκαφή στην Ορθή Πέτρα, όταν τρεις ενήλικες εμφανίστηκαν και μου ζήτησαν να τα μαζέψω και να φύγω από εκεί. Πρέπει, βέβαια, να σημειώσω εδώ ότι υπήρχε τότε έντονη διαμάχη από τα δύο γειτονικά χωριά του αρχαιολογικού χώρου και η ένταση αυτή δυναμίτιζε το κλίμα. Θέλεις από νεανική αποκοτιά, θέλεις επειδή κατάλαβα γρήγορα ότι αν έκανα πίσω, δεν θα μπορούσα να ξαναγυρίσω εκεί, τους απάντησα ότι εγώ θα είμαι και την επομένη στον χώρο της ανασκαφής. Πέρασε η πρώτη ανασκαφική καμπάνια και δεν εμφανίστηκε κανείς. Την επόμενη χρονιά στο πανηγύρι του Πρινέ (μετονομάστηκε το 1986 σε Αρχαία Ελεύθερνα) του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου) συνάντησα έναν από τους τρεις ενηλίκους. Τον πλησίασα και τον ρώτησα: Με θυμάσαι; – Ναι, μου απαντά. – Δεν σε ξαναείδα από πέρσι. – Εμείς, μου λέει, ήρθαμε να δούμε αν είσαι «αχαμνός». Κι αφού είδαμε ότι σου ακούει (ότι αντέχεις) είπαμε αυτός θα στεριώσει εδώ. Οπως κι έγινε.

Πρέπει να σημειώσω ότι όταν οι άνθρωποι βλέπουν το πάθος σου, το μεράκι, τη δουλειά, ότι τους υπολογίζεις, τους εξηγείς ότι δεν τους κοροϊδεύεις, ότι δεν εργάζεσαι για τον εαυτό σου αλλά για το καλό τους, τον τόπο τους, όταν βλέπουν ότι είσαι μαζί και όχι χώρια τους, όταν διαπιστώνουν με έργα την πρόοδο στα χωριά τους, φυσικά και πίνουν νερό στο όνομά σου.

Οταν πρωτοπήγα στην Ελεύθερνα, πήγαινε ένα λεωφορείο 2 φορές την εβδομάδα και πλενόμουν με το λάστιχο που πότιζαν τον κήπο στην αυλή, όπου μέναμε (καλοκαίρι γαρ). Τώρα η Ελεύθερνα διαθέτει αρχαιολογικό χώρο, ένα υπέροχο Μουσείο, όπως το χαρακτηρίζουν έλληνες και ξένοι επισκέπτες, έχουν ζωή τα χωριά, οι νέοι άνθρωποι μένουν στον τόπο τους και η Ελεύθερνα είναι γνωστή ανά τον κόσμο. Τους αγώνες και τις αγωνίες σου μετρούν οι άνθρωποι βήμα – βήμα, σε μετρούν, σε αποδέχονται, σε αγκαλιάζουν και σε αγαπούν. Τα έργα πείθουν, όχι τα λόγια και δη τα μεγάλα».

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τον χαρακτήρισε πρόσφατα ως εξαιρετικά σημαντικό και χαρισματικό άνθρωπο της σύγχρονης αρχαιολογίας και πολιτισμού στην Ελλάδα. Τι σημαίνει άραγε μια αντίστοιχη αναγνώριση; «Ευχαριστώ την υπουργό Πολιτισμού, όπως και όλους τους υπουργούς Πολιτισμού, που στα τελευταία 37 χρόνια βρέθηκαν στο τιμόνι αυτού του υπουργείου. Αλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο βοήθησαν με τον τρόπο τους να προχωρήσω το έργο μου. Ωστόσο, επειδή η Λίνα Μενδώνη προέρχεται από την αρχαιολογική οικογένεια, έναν κλάδο δύσκολο και απαιτητικό, θα έλεγα ότι να σε αναγνωρίζουν οι ομότεχνοί σου και μάλιστα όταν κατέχουν υψηλά αξιώματα δεν σε βαραίνει. Ισα – ίσα επειδή στην πατρίδα μας «ουδείς προφήτης στον τόπο του» κι επειδή ο έπαινος προέρχεται από ομότεχνους, δεν σε βαραίνει αλλά σε ενδυναμώνει, σου δίνει κουράγιο να συνεχίσεις να κάνεις αυτό που πρέπει, αυτό που οφείλεις να κάνεις για την κοινωνία, για τις μελλοντικές γενιές, να αφήσεις πίσω σου ένα έργο για τους πολλούς κι όχι για τον εαυτό σου».

Το αρχαιολογικό Μουσείο της Ελεύθερνας που δημιουργήθηκε μέσα σ’ ένα απέραντο αρχαιολογικό πάρκο έχει χαρακτηρισθεί ως ένα κομψοτέχνημα. Συμμερίζεται ο ίδιος την άποψη αυτή; «Πράγματι, είναι ένα κομψοτέχνημα, όπως λέει ο κόσμος. Οποιος επισκέπτεται τον τόπο, το αγκαλιάζει, το αγαπά. Είναι ο τόπος ανέγγιχτος χωρίς κανένα χάσμα, το τοπίο, η φύση, η χλωρίδα, η πανίδα, οι φιλόξενοι άνθρωποι, όλα έχουν μιαν αρχαϊκή ομορφιά. Αρχαιολογικός χώρος και μουσείο, αρμονικά ενταγμένα στις πλαγιές του Ψηλορείτη, της αρχαίας Ιδης, του βουνού και του σπηλαίου που φιλοξενήθηκε ο ύψιστος των θεών, ο Δίας, σε καθηλώνουν. Πώς τα κατάφερα; Αφιερώνοντας τον χρόνο μου, τη ζωή μου, την αγάπη μου για το έργο που συνεχίζω αδιάπτωτα και, φυσικά, με τους κατά καιρούς άξιους συνεργάτες μου, τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου, τους εργάτες, όλους αυτούς που μου συμπαραστάθηκαν και μου συμπαραστέκονται συνεχώς, το Πανεπιστήμιο Κρήτης, την Περιφέρεια Κρήτης, το υπουργείο Πολιτισμού, τους συναδέλφους μου της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, τους εξαιρετικούς χορηγούς, που με εμπιστεύθηκαν και με εμπιστεύονται χωρίς να ζητούν κάτι, όλους αυτούς των οποίων τα ονόματα μνημονεύονται κατά καιρούς και με διάφορες ευκαιρίες στα κείμενα, τα άρθρα, τα βιβλία μου, στο Μουσείο της Ελεύθερνας, παντού».

Στον υπαίθριο χώρο του Μουσείου της Ελεύθερνας είχε οργανωθεί μια χορευτική εκδήλωση δίχως μουσική παρά μόνο με τον ήχο των πατημάτων των χορευτών, κάτι αναμφισβήτητα πολύ καινοτόμο. «Ναι, όντως, ήταν μόνο με απαγγελία και τον κρότο των χορευτικών βημάτων από 10 νέους του Ψηλορείτη, ένας αρχαϊκός, μυστηριακός χορός, πριν αρχίσει η κρητική τρίχορδη λύρα. Το κοινό ξαφνιάστηκε τόσο που άρχισε να χειροκροτεί ρυθμικά. Σαν να μην ήθελε να τελειώσει η μυσταγωγία. Μόνον η κρούση των χάλκινων ασπίδων έλειπε, για να ξανάχεις την εικόνα των αρχαίων Κουρήτων, που χόρευαν ενοπλίως, για να δημιουργούν κρότο ώστε να μην ακούσει το κλάμα του νήπιου Δία ο Κρόνος και καταβροχθίσει το θεϊκό μωρό».

Στην τελευταία έκδοση της σειράς του κύκλου των Μουσείων του Ιδρύματος Λάτση και της Lamda Development το τελευταίο κεφάλαιο που αναφέρεται σε διηγήματα από το απτό μέρος της ιστορίας δημιούργησε μία πολύ θετική εικόνα για την καινοτομία. «Οπως γνωρίζετε μου αρέσει πολύ η ποίηση και η λογοτεχνία. Συζητώντας με τον Βαγγέλη Χρόνη και την Ειρήνη Λούβρου στην τεράστια εκδοτική αυτή προσπάθεια – εννοώ εν μέσω κορωνοϊού και στενών χρονικών περιθωρίων – τους εκμυστηρεύτηκα ότι γράφω μικρές ιστορίες με αφορμή ορισμένα κεντρικά αρχαιολογικά ευρήματα που εκτίθενται στο μουσείο, μεταφέροντας έτσι την εικόνα μιας δράσης του παρελθόντος στο σήμερα. Αλλωστε μια-δυο απ’ αυτές τις ιστορίες τις έχουμε κάνει πεντάλεπτες ιστορίες fiction που παίζονται σε μεγάλες οθόνες τηλεόρασης στο μουσείο. Φυσικά, σε ένα αρχαιολογικό, επιστημονικό βιβλίο δεν το περίμενε κανείς να γίνει αυτό. Ομως, εγώ είμαι δάσκαλος και μου αρέσει να μεταδίδω τη γνώση μου με εύληπτο τρόπο και σε αυτούς που βαριούνται να διαβάζουν επιστημονικά βιβλία με λεπτομέρειες. Και ο Βαγγέλης Χρόνης και η Ειρήνη Λούβρου ενθουσιάστηκαν διαβάζοντας τις ιστορίες και τις συμπεριλάβαμε ως προσθήκη, appendix, στο τέλος του βιβλίου. Από τις αντιδράσεις του κοινού, μικρών και μεγάλων, Ελλήνων και ξένων – γιατί η έκδοση του Ιδρύματος γίνεται πάντοτε στα ελληνικά και αγγλικά – φαίνεται ότι η καινοτομία αυτή εξέπληξε ευχάριστα».

Από το Κυκλαδικής
Τέχνης στην Ακρόπολη

Πρόσφατα ο Νίκος Σταμπολίδης αποχαιρέτησε το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στο οποίο κατά γενική ομολογία είχε «στήσει» εξαιρετικές εκθέσεις. Αξίζει να τον ακούσουμε να μας μιλάει για την τελευταία του έκθεση στο Μουσείο αυτό. «Χαίρομαι που το λέτε αυτό. Θα έλεγα γενικά για το στήσιμο του Μουσείου από το 1996 έως σήμερα. Και χαίρομαι διπλά που όλες είχαν -Αρχαιολογικές ή Θεϊκών Διαλόγων (αρχαιολογίας και μοντέρνας ή σύγχρονης τέχνης) – μεγάλη απήχηση στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Υπάρχουν ευτυχώς οι κατάλογοι των εκθέσεων αυτών στην ελληνική και αγγλική (ή κατά καιρούς και στην ιταλική και γαλλική γλώσσα), οι οποίοι μένουν απόκτημα «εις το εσαεί» και όταν τα φώτα των εκθέσεων σβήσουν. Πολλοί κατάλογοι, άλλωστε, ξανατυπώνονται γιατί το κοινό, επιστημονικό ή άλλο, τους αναζητά.

Το αντίο μου το λέω με την έκθεση «Κάλλος. Η υπέρτατη ομορφιά». Με τι άλλο εκτός από την αρχαιοελληνική ομορφιά θα μπορούσα να κλείσω το κεφάλαιο «Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης» για να ανηφορίσω στην αρχαιοελληνική καλαισθησία, που ζει μέσα στο Μουσείο της Ακρόπολης;».

Ποια να είναι άραγε τα αισθήματά του αναλαμβάνοντας γενικός διευθυντής του Μουσείου της Ακροπόλεως, ύστερα μάλιστα από διεθνή προκήρυξη της θέσης αυτής. «Η διεθνής επιτροπή με τίμησε με την παμψηφεί, ομόφωνη ψήφο της. Ελπίζω κι εύχομαι να έχω τις ευκαιρίες να τους ανταποδώσω την τιμή με το έργο μου. Φύσει αισιόδοξος άνθρωπος σε μια απαισιόδοξη εποχή, θα προσπαθήσω να μεταγγίσω σε όλους την αγάπη μου για τον πολιτισμό».

Il Barretto

Εκπτωτικό Χωριό McArthurGlen,
θέση Γιαλού Σπάτα

Σαλάτα Prosciutto (σαλάτα από ρόκα και σπανάκι με προσούτο Πάρμας, παρμεζάνα, φρούτο εποχής & σάλτσα βαλσάμικου)      €10,50

Σαλάτα Panzanella (τοματίνια, ψητές πιπεριές, αγγούρι, χειροποίητα κρουτόν, κάπαρη, ελιές & ρικότα)

Pizza Burrata (με μοτσαρέλα Burrata, σιγομαγειρεμένη σάλτσα ντομάτας & φρέσκο βασιλικό)      €10,00

Filetto di Maiale (χοιρινό ψαρονέφρι με σάλτσα εσπεριδοειδών, χειροποίητο πέστο βασιλικού & τηγανητές πατάτες)      €10,00

Panna cotta (πανακότα με βανίλια Μαδαγασκάρης & σάλτσα από αποξηραμένα φρούτα)      €5,50

Cheesecake (κρέμα cheesecake με σάλτσα φράουλα & μπισκότο με φιστίκι Αιγίνης)      €6,00