Κιτς και εστέτ μιζεραμπιλισμός

Στη σύγχρονη μεταπολιτευτική Ελλάδα, το κιτς δεν χαρακτηρίζει απλά το κακόγουστο. Συνήθως χρησιμοποιείται ως μια έμμεση ή άμεση κατηγορία που έρχεται να στιγματίσει αισθητικά αλλά και ταυτόχρονα ηθικά – ιδεολογικά τον όποιο φορέα του. Το ξέρουμε ότι ήδη από τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 το κιτς έγινε προσωνύμιο του γούστου και των καταναλωτικών επιλογών κυρίως εκείνων των κοινωνικών στρωμάτων που ανήλθαν γρήγορα την κοινωνική κλίμακα χωρίς να έχουν το αντίστοιχο πολιτισμικό κεφάλαιο. Μεσαία και αγροτικά στρώματα που το «έπαιζαν» ανώτερα μέσα από παράταιρες επιλογές στη διασκέδαση, στην ενδυμασία, στη διακόσμηση έγιναν αγαπημένο θέμα αποδοκιμασίας της τότε fashion police και κυρίως εκείνων που είχαν πραγματικά ή φανταστικά ανώτερο πολιτισμικό κεφάλαιο (βλ. «κουλτουριάρηδες»). Το φαινόμενο προφανώς και είχε υπαρκτές διαστάσεις, αλλά η επισήμανσή του δεν έγινε με σκοπό την όποια διόρθωση ή κατανόησή του αλλά κυρίως για την καταδίκη των προβλημάτων που έφερε ο γενικός εκδημοκρατισμός που συνεπαγόταν ο «λαϊκισμός» του ΠΑΣΟΚ και οι πολιτισμικές αλλαγές της πρώτης φάσης της Μεταπολίτευσης.

Μια συχνή πολιτική πρόσδεση του κιτς έρχεται επίσης με την ανάμνηση της δικτατορίας και τον τρόπο που επιχείρησε με «άρτο και θέαμα» να ενισχύσει την αντικομμουνιστική εθνικοφροσύνη. Η προσπάθεια αναβίωσης των αρχαίων και παραδοσιακών αισθητικών καταβολών του έθνους στο Καλλιμάρμαρο έχει αποτελέσει ένα μοντέλο κιτς εθνικισμού που συχνά πυκνά επικαλούνται όσοι έχουν γενικά ζήτημα με την εξιδανίκευση της εθνικής ταυτότητας ή πιστεύουν ότι δεν αναδεικνύεται επαρκώς ο «γνήσια» λαϊκός χαρακτήρας της. Αυτά τα,  συνήθως αριστερής ή προοδευτικής κατεύθυνσης βέλη, έχει ενδιαφέρον ότι δεν εκτοξεύτηκαν ιδιαίτερα το 2015 που ο ΥΠΕΘΑ Πάνος Καμμένος επιχείρησε να ανασυστήσει τους χουντικούς τρόπους εθνικού εορτασμού, όταν συνόδευε τις στρατιωτικές παρελάσεις με παραδοσιακούς χορούς στο Σύνταγμα ή έστηνε αρχαιολατρικές παραστάσεις και προσκυνούσε σε κόκκινα χαλιά αόρατες στιγμές του ένδοξου παρελθόντος.

Μετά τη σύντομη παρένθεση της αντιμνημονιακής αγρανάπαυσης, ο χαρακτηρισμός του κιτς επανήλθε πρόσφατα με αφορμή τους εορτασμούς για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση. Σε αυτή την κατηγορία κυρίως συνοψίστηκε το γεγονός ότι οι εορτασμοί πήραν έναν πανηγυρικό χαρακτήρα, χωρίς να αναδείξουν ένα ιδιαίτερο concept με συγκεκριμένα ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Για τους κατηγόρους, οποιαδήποτε προσπάθεια συνένωσης κάτω από κοινά σύμβολα χωρίς παράλληλη ανάδειξη του εθνικού μιζεραμπιλισμού που θέλγεται από καταστροφές, περιθωριοποιήσεις και συγκρούσεις είναι μια έμμεση επαναφορά του μεγαλοϊδεατικού κιτς της χούντας (άλλωστε για πολλούς από αυτούς η πανδημία έχει επιφέρει ολοκληρωτικές μορφές εξουσίας). Γι’ αυτούς, είναι αισθητικό και ιδεολογικό πρόβλημα ότι δεν αποθεώθηκε η γευστική αυθεντικότητα της σαρδέλας και υπογραμμίστηκε η γκουρμέ εκδοχή της πεσκανδρίτσας, ότι δεν εκτιμήθηκε η πρώτη αναγνώριση του ελληνικού κράτους από την Αϊτή αλλά υποδεχθήκαμε με τιμές τον βρετανό πρίγκιπα, ότι επιλέχθηκε ο «ελαφρύς» Ελληνογάλλος Αλιάγας και όχι κάποιος βέρος Ελληνας να παρουσιάσει την παρέλαση. Λαϊκισμός και αντι-κιτς αισθητική αυτή τη φορά συναντιούνται αγαστά.

Οι αντιπαραθέσεις γύρω από επιλογές γούστου είναι πολύ λογικό να υπάρχουν σε μια πλουραλιστική κοινωνία. Είναι ακόμα πιο εύλογο να υπάρχουν στον βαθμό που δεν έχει χαρτογραφηθεί επαρκώς εκείνη η δημοφιλής κουλτούρα που μας κάνει εθνικά περήφανους και λιγότερο διασπασμένους. Πρόσωπα και σύμβολα, τόποι,  τελετουργίες, υλικός πολιτισμός που ενισχύουν το αίσθημα του εθνικού συνανήκειν δύσκολα μπορούν να συμφωνηθούν σε μια χώρα που ακόμη προσπαθεί «πολλάκις» να κατατάξει τους ήρωες του 1821 με βάση κομματικά κριτήρια του 2021.

Εντούτοις, αν παίρναμε το παράδειγμα σημαντικών καλλιτεχνών που χρησιμοποιούν στο έργο τους αναστοχαστικά πολλά σημεία όσων κατά καιρούς έχουν θεωρηθεί κιτς, ίσως να πετυχαίναμε μια πολύ καλύτερη αυτογνωσία, όχι μόνο για τις αιτίες των «παράταιρων» αισθητικών επιλογών μεγαλύτερων ή μικρότερων κοινωνικών ομάδων, αλλά και για το πώς συγκριμένες κοινωνικές και πολιτικές ελίτ έχουν επιχειρήσει στο πέρασμα του χρόνου να κατοχυρώσουν την αποκλειστικότητα στον προσδιορισμό της «ποιοτικής», «λαϊκής», «προχωρημένης» αισθητικής. Γιατί, όπως μας έχει μάθει ο Μπουρντιέ, κάθε κρίση για την αισθητική κρύβει την επιθυμία διάκρισης και κατοχύρωσης μιας εξουσίας.

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ